Literarishe bleter · 1928-02-24 · 8 (24.2.1928) · p. Seite 152

8 זא ליטערארישע פלץםער 152 משד־ז פראסטיג העברעיםט םשה קלײנםאן, װןןס הןןם דעםןןלט ןןיגעריכט גלות אין גאליביע. זײן שנאה צו ײדיש האס ער באזונדערם ארויסגעװיזן בימי סשערנאװיבער שטראך־קןןנפערענץ. דעמןןלט האט די ,דינסט־ מויד׳ געקריגן גוט אנגעזידלט סאר דער חוביהדיקײס םון אירע פרײנט: סרץ, אש, נאםבערג, רײזען, זשיםלאװסקי, בירנבוים. זי האס ערשט אביסל אפגעאטעםם, װען אויסן בענקל איז ארױף דער נאליביאנער סישל װאשיף און באלד נאך אים םשה פראםםינ. זינס יענער צײט האט ם סראסטיג אננעסירט םים דער רעדאקציע פון ״טאגבלאט*. זײן טעסיקײט איז איבערגעריםן גע- װארן אין די יארן סין דער װעלם־מלחמח, װען ער אח געװען אע• טערנירט אין אן ענגלישן קאנצענטראביע-לאנער. נןןך דער מלחפה האט ער באנײט זײן ארבעט. םיט א יןןר בװײ בוריק האס דאם לעמבערגער ,טאגבלאט׳, דער אפיביעלער אינאן סון דער ביוניסטישער פארטײ,* זיך אפגעשטעלט. ער איז געפאלן א קרבן פון זײן ױנגערער שװעםטער, דער פױלישער ,כװילא״.נאך די פאגראמען אין 1918 יאר איז זי געשאםן געװןןרן. זי האס נעדארפט ״אייף א װײל״ ''אינפארמירן אויף פויליש װעגן ײדישן לעבן. אין עטלעכע יאר ארום האם זי אדויסגעשסופס דןןם םאנ- בלאט סון די ײדישע הײזער און ײדישע הערבער. די אײנביקע ײדישע טעגלעכע בײטונג האט אויפגעהערם בו עקזיסטירן םשה םראסטיג האט נישט געקאנט אײנרוען. םיט נאך עסלעכע םענסשן םוןי ראדיקאלן םליגל םוןידער צױניםטישער פארטײ הןןט ער גע״ גרינדעט דעם ״סארנן״. דאס האט באמויגן די ןןסיביעלע קרײק בו באנײען דאס טאנבלאס א. נ. ״דאם נײע סןןנבלאט״. אקורבע צײט וענען ארױסגעגאנגען בײדע בײטונגען. דאן הןןבן זײ זיך סארײניקט א. נ. ״דער מןןרגן״• דער הױםט-רעדאקטןןר םון ״מארגן״ איז געװען משה פראסטינ. דער קאמף, װאס ער הןןט געםירס סאר דער עקזיססענץ םוןידער צײטונג, איז נעװען אשװערער און מאטערדיקער. גישט בלויז קעגן דער רײכער ״כװילא״ איז אים אױםגעקופען גי קעםםן, נאר אויך קעגן די װארשעװער ײדישע טאג-בײםוננען. דער פוילישער ברודער-ארנאן סון אײן זײט, די װארשעװער גרױםע צײטונג םין דער צװײטער האבן אפגעבויגן אלץ םער לעזער םון דעם ״פראװינבער״ ״מארגן״. בײ אזעלכע אומשםענדן איז די אנםירונג גיעװען נישט קײן לײכטע. דארף זי סאררעכנס װערן םארי אגרויסע םארדינסט דעם פארשטארבענעט. װי אױ אמאליקער ױננט-ארבעטזױזעראויךאיןזײןשפעטער דיקער רעדאקטארישער און געזעלשאפטלעכער (אין סײם האט ער זיך נערעכנם פאר א םוםחה אויף עקאנאמישע פראגן) טעפיקײט נעװען איבערגעבן םיט לײב און לעבן. קײן בירגערלעכן בארוף האט ער נישס געהאט. די לײדנשאפטלעכקײס, םיט װעלכער ער האם דך געװארסז אויף דער געזעלשאםטלעכער ארבעט, האס אים נישט געלאזט פארענדיקן זײנע ױריססישע םטודיעם און װערן אן אדװאקאטיצו לײטן נלײך. זי האט אויך א סך בײגעכראגן בו דער אנםװיקלונג סון דער לונגען־קראנקהײם, װאס איז גןך געװען אמתנה פון דער אמאליקער ארבעט אין די קרײזלעך. זי האס אפנעריסן זײן לעבן אין די בעססע יארן. * מיכאל װ״כערט פארלאג ב. קלעבקין, װארשע װערעםאי־װ איד טעמפד װינלןל ראפאן פון נײעם רוםלאנד י_״ז 6 נ ־ידיש ד. רויבןל *דרעם: א2 ו8זו\816\ ,¥8\23*ז8^ ״161)870״ £ארלאג כ. קלעעקין י. אעאשאשו 3 6 18 (ראםאןן פרייז 4.50 וילדן אררעט: 8 2 141ז>18161י1 8ז<ו8ב8ז3^, ״•161)870. אין םאן־רעמא איז געשטארבן אין עלסער םון 41 יאר דער ײדישער רעדאקטאד מ ש ה פ ריא ס ס י ג. אין אונזערע קאנסן און אין אונזערע ק־ײזן האט מען װײניק געװוםט װעגן אים ער איז א גאליציאנער, א צױניסט און א דעפוטאט אין די דאזיקע דרײ חטאים זענען נעװען גענוג אין די אײנן סץ קרוין־פוילישע, ײדישיםטישע און סאציאליססישע פענטשן, םע, זאל זיך נישט איבעריק אינטע־ רעסירן מיט אים םאר דער אנטװיקליננ פץ דער ײדישעד ליסעראטור דון פרעסע אין גאליציע האט ער געהאט גרויסע םארדינסטן. נישט קלינערע פאײ דער ױננט־באײענונ; מיט צײאנציק יאר צוריק. ער האט געשטאםס סין זשאלקעװ, א שטעטל נישט װײט ״פץ לעםבערג און געלערנס אין א לעםבערגער גימנאזיע. אין יענער בײט איז שוין דער פדאבענם סון ײדישע שילער אין די מלוכהשע גיםנאזיעם אין גאליציע געװעזן א היפשער. דאס גאגצע געזעלשאפטלעכע אץ פאליטישע לעבן סון דער יוגנט איז געװען קאנצענטרירס אין א. ג. ״קרײזלעך׳. לגבי דע־ שול־םאכם זענען זײ געװען אוםלעגאל און נישט אײנסאל האט זי אנגעװענדט שארפע רעפרעסיעס קענן די סיםגלידער םון די ״אנסדעקטע״ קיײזלעך. דאס האט זײ ארומ- גערינגלם םיט אן אי־עאל פ ן מא־טירערישקײט. געלערנט האט םען אין יענע ״קאנםפיראטיװע־ קרײזלעך ײדישע געשיכטע, גע- נאשט אביפל העברעיש, אינטערעסירט זיך םיט ײדישער ליטערא- סור, נעלײענס רעשעראטן אױף ליסערארישע אץ נעזעלשאסטלעכע טעפעס הגם אפיציעל האבן די קרײזז גענאלטן פאר ציוניסטישע, איז דער בונויםשטעל זײערער געװען זײער א פארשידנארטיקער און פארביקער. םון זײ האט זיך שפעטער אפנעצװײגט די פועלי- בװניםטישע ״חירות׳-באװעגונג. פון זײ האט זיך אויסגעפיקס נישם אײנער ם ן די הײנטיקע ראדיקאלע א־ן ״לינקע. זײער נעץ איז נעװען סארשפרײט איבערן נאנצן לאנד. די בענטראלע איז געװען אין לעסבעדג. דעד םאדזיצע־ פון דער צענטראלע, דער פירער פון דער באװעגוננ אין איר נשםה, איז נעװען—משה םראסמינ. די שפראך פין די קיײזלעך איז נעװען די לערן-שפראך םון די גיםנאזיעס: פויליש. די אינסערנעװאקסענע יוננט, װאם איז דאן ארײן אין דער צװניססישער איגאניזאציע, האט ארויםגע- שטיפט םיט איר פויליש די רעשטלעך םון דײטש, װאס זענען נאך םא־בליבן םין דער בראדער-השפלה און זיך םארקליבן פון די װינער הערצל-קרײזז. איז טאקע עד היום פױליש די שפראך םון די צױניסטישע דאקסוירים. און עס האס זיך נעפאדערט נישם װײניק דרײםטקײט אין״ עקשנות צי באניצן ״זיך אין עפנ״טלעכן לעבן מיט ײדיש םשה סראסטיג האט, װי דדר רוב צױניסטישע טוער, אויס־ נעצײכנט גערעדט און געשריבן פויליש. םיר איז אויםגעקומען דעמאלט עסלעכע םאל צו הערן אים רעדו און איך דערמאן זיך, אז אין יענער צײט האט, א חוץ די איםנעציילטע ארטיקלען זײנע, קורסירס צװישי דער ױגנט אײנע פין די העקטאגראםירטע אויס- גאבעם, א דראםע זײנע אויף פויליש .איםקער׳" (פאװרום), אונ- טערן פסעװדאנים מאשרא(םאיזשעש פראסטיג). האס םען זיך טאקע געחידושט, װאס אן אקאדעםיקער האט נענומען שרײבן ײדיש. אין לעםבערג סלענט ארו סגײן דער ײדי- שער פןלקםקאלענדאר. אים האט באגרינדעט נאך אין יאר 1896 גרשם באדער. דארס האט זיך אויפנעקליבן דאס ביסל גאליציא- נער ליטערארישע ארעםקײט. אין 1908 יאר גיט ארוים משה פראסטיג דעם ״ײדישן קאלענדער״ אין זאםלס ארום זיך דעם יונגערן ליטערארישן דור. דער באטײט סץ די דאזיקע קא- לענדארן איז נןןך נישט װי געהעריק אפנעשאצס. דער ײדישער קאלענדאר איז א שסיק נאליציאנער ליטערארישע סראדיציע. (שוין נאך דער מלחמה האט זי אויפנענומען פון דאס נײ ד״ר אנזעלם קלײנםאן). ארום 1909 נעסט איבער מ. פי־אסטינ די רעדאקציע םון לעםבערגער ״טאגבלאט״. אױך דאס איז נעװען א גרינדונג פון גרשם באדער. געשאפן אין 1904 יאר, װי די ערשםע ײדישע בײטוננ אין עסטרײך, װערם זי רעדאגירט דורך איר גרינדער ביז 1906. באדערס באצױנג צו ײדיש א־זגעװעי אפשוטע און םאלקס- טיםלעכע. נאך אים װערט רעדאקטאר דער באװוסטער אדעסער