Literarishe bleter · 1928-02-24 · 8 (24.2.1928) · p. Seite 151

151 ליוןרןריוז בלע^זי־ 8 ■יז אריפן גרענעץ צררישן צװײ נאענטע געביטו ד״ר י ש ר א ל װנין / ב ע ר ל י ז ןןנקומען *ו דער הילף םון דער *סיכןןלןןגיע. װןןרים װןןלם דעד קינססלער קיינמןןל נישס ןןנגעקוםען נןןך הילף זנים ■0•* כןןלןןגישן פרןןזשעקסןןר, װןןלט ער ממילא געמיזט םארשלונגען װערן םון דעם געדיכטן םוירים חושך םון .אוםבאװיםסזײן׳ אין מען דארף הןןנן גןןר״גאר א גרויםן און שסארקן אינערלעכן ליכט. מען זןןל זײן ביכולת בײדישםײן די דןןזיקע סגנה. דער קינססלער מיז ױך אלײן םון זייס גו צײט קאנסרזןלירן, מוז אסןןל ארויםגײן םין ענג-מאכנדיק אינטואיזײע׳גבול אין א קיק טון, װי םון װײטן. אויף זיך, װי אויף אן אנדערן. װײל װען נישם אזוי. שסײס םזןר די סכנה, דער קינםסלער זזןל װערן א ,משוגע איש הרוח״. ער זןןל װערן אויםגעשםרןןכן םאטאלאגיש. עם איז נישט זײער קײן גרויסער דיםטאנץ בװישן דעם בלויז• און אולסרא-אינטיאיםיװן קינםסלער און דעם םאהאמעדישן צי■ שםאנד םין האבן ע*ילע*טיע־װיזיעס. אזא ריז, װי דןןםםןןיעװסקי, האט זיך קוים-קוים אויס• געהאלטן אויף דער זײט םון .הביץ ונםגע״־ראנד, םאר קלענע• רע םון אים איז די דרןןענדיקע םבנה םיל גרעסער, און אויף אזא אוםן איז די *םיכןןלןןגיע בנוגע קונםט נישם נןןר קײן .נעםער׳, נןןר אויך א .געבער״ זי קומס לכתחילה בו לערנען םון קונםס, ש*עטער ןןבער לערנט זי אויך מיס דער קונסט. עם איז נןןך א סראגע: װער סון *סיכןןלאגן קען זיך נעמען םאר דער קונסם־םארשונג, נישט נןןר כדי צו לערנען מיט דער קונםט — דאם אודאי! נןןר אםילו נדי בו לערנען םון דעד קונםטז — עם עקזיםטירס אין דעם *דט אן אלםער, שוין-סארעלסערםער. כלל, *רןןדוקט פון דער אמןןליקער נידער• לאגע, .אין די װיקעלעך׳־פרימיטיװקײט םון דער *סיכןןלןןגיע םין אײן זײט אין סון דער .רןןמאנטיזם איבער אלעם'*אײנ• שטעלונג לגבי קונםט סון דער אנדער זײם, אז צו םןןרשען קונםס מעגן זיך נעמען נןןר קינםטלער אלײן. םםעגיעל בו אונז, אין דער ײדישער װעלט, הןןם ןןט דער שטאנדםונקט, װי דער מנהג איז שוין בײ אונז. אביםל םארשפעטיקס (דער אריבערברענגער בו אונז פון דעם שטאנדסונקט איז דאכט זיך געװען יעקב םיכמאן) מען הןןט אײנגעשטעלט ממש א .נומע■ רום נולום׳ סאר קונסט-קריטיקער נישט־קינםטלער. בײ הײנ• טיקן טאנ, בײ דעם איבטיקען מצב פון *םיכןןלןןגיע, איז דער דערמןןנטער שטאנד*ונקם שוין א זאך פון םארגאנגענהײם. דער גאנבער אויםטו פון דער מאדערנער *םיכאלןןגיע בא■ שטײט דןןך טאקע אין דעם, װאס זי טרײםלט אפ םון זיך יעדן ראמאנסיש-םאטאליםטישן שטויב. װאס זי װערט אן עק• זאקטע, עקםפערימענטאלע װיסנשאםט. מען דארף נישם זײן קײן גןןססגעבענטשטער קינסטלער, מען זאל מעגען באקו• מען אן ארײנםןןר־װיזע אין גבול םון דער קונםם. װען עם האנדלס זיך נישט װעגן דירעקטן פראדוצירן, נאר װעגן די• רעקסן קאנטרןןלירן קונסם. םון דער אנדערער זײס איז שוין אין גבול םון קונסס גוםא ארײנגעטראסן — פראדוקט סון אונ■ זער צײטו — די ראזיאנאליזאביע. דןןם אפגעבן דער בא• װוםסזײן׳םסערע איר רעכט נסעט בוגלײך מיט דער אונטער• באװוםטזײן־םםערע. די, װןןס שטײען אויף דער װאך. אויםן גרענעץ םון די בװײ נןןענטע געביטן, שטרעקן זיך הײנם צו סןןג אויס די הענט. בום נובן םון די בײדע געביטן! סעננז יטיהג נאציינג צװישן פםיכןזלןןגיע אין הינסט די ןןרגאנישע נןןענטקײט בװישן פסיכאלןןגיע און קונסט איז אן אקםיאמע, װןןס מען דארף זיכער קײן םיל רײד נישט סארלירן. נדי זי צו דערװײזן. קונסט איז יענע ןןםענע ארענע, װו די קאמפליצירטםטע מהותן םון דער מענסשלעכער פסיכיק באקומען נישט נאר זײער תיקון. נןןר אויך זײער שארםסטע און בולסםטע אנטפלעקונג. אלע אגדערע מענטשלעכע געביסן זענען געגליכן צו יענעם קלןןרערן ןןדער םאראומרײניקטערן טרןןפן-װאםער, אין װעלכן אלע 7 םארבן םון מענסשנס נשמה• םפעקטןןר װערן װײניקער אדער מער אפגעשפיגלט. די קונסט דאקעגן איז געגליכן צו א מעכםיקן שטראם. װו די ןןפשפיג• לונג קוםס פאר אין דער גרעסטער און גענויססער ם$ס. נאך מער: אויב אלע אנדערע געביםן זענען לגבי דער אנטםלעקונג םון דער םענסשלעכער פםיכיק דאס אײגענע, װןןס לבנה־שײן לגבי זונעףשײן. ד. ה. זײ גיבן אונז נןןר א געליענעם, אן ןןפ• געשפיגלםן ליכם, — איז די קונסט לגבי דער אײגענער אנט• פלעקונג פון דער מענטשלעכער פסיכיק י- דןןס זונען-שײן גופא. די קונםס באלויכס אוגז מיס דעם דירעקטן שײן םון פסיכיש-םענטשלעכן מהות. עם איז דעריבער זײער םארשםענדלעך. װןןם די פםיכןן■ לןןגיע אלם װיםנשאסט האט אומעטום און אין אלע צײםן צו טון אזויםיל און א ן דעד ערשטער רײ מיט קינםם און קינסט• לער. ןןנשטןןס צי בלןןנדזשען איבער די צעװןןרםענע אײנצל■ בוימער (אסס אויסגעדארטע און זאפטלןןזע) םון דורכשניסלעכע מענםשן־װעזנם, װענדט דער װיםנשאפםלער פסיכאלןןג זײן םןןר• שער־אויג צום געדיכסן װאלד, פילזאפטיקן, און ברײס-צעװןןר• צלטן, פין דער קינםט. צװישן פסיכןןלאגיע און קונסט עקזיםטירט טאקע א שםענדיקע און לעבעדיקע ד י ם י ז י ע. זײ געניסן און בא• סרוכפעי־ן זיך אײנע םון דער צװײםער. אז *םיכאלןןגיע גע• ניסס םין קונםט איז זיכער אן םםק: זי קןןגטראלירט אויף קינםט און קינסטלער אירע פעםטשטעלינגען. זי באקומס דארסן דעם יםוד, דעם גענעזים אויך סאר נײע פעסםשטע• לונגען. ןןבער אויך די קונסם, ריכטיקער: די שאםער םון דער קונסט, די קינםסלער, און די מאסן געניםער אירע, אזוי צו זאגן: סיי די פראדיצענטן און סײ די קןןנםומענסן םון קונםט, געװינען עפעס פון דער סםיכןןלןןגיע. די לעצםע. די קןןנםו• מענטן, באקומען אין דער פםיכאלאגיע א נויטיקן קןןמענטאר ריכטיק צו םארשטײן די קונסט. זײ סארגרעםערן מיט דער הילף םון דער פסיכאלאגיע זײער עצם אויםנאמסםעיקײט לגבי קונסם־װערטן. די פסיכאלאגיע באװאסנם דעם קונםס״געניםער מיט א שליםל צו יענע לאבירינםן. װעלכע װאלטן אן איר געבליבן פארשלןןםן און אומצוםריטלעך. ןןבער אויך די קינםט־ לער גוםא געװינען סיל םון דער *םיכןןלאגיע. אמת, די הויפם■ קראפס םון דעם קינםטלער באשסײס אין זײן אינטואיציע. אין זײן אינערלעכן .מוז״, אין זײן .אונםערבאװוםטזײן׳״סםערע. דעס קינםטלער גוםא איז אבער אמאל נויטיק צו געסינען דעם װעג ״צו זיך*, אים אלײן איז אמןןל נויטיק צו באװןןםענען זיך מיט א שליסל צו זײנע אײגענע לאבירינטן, אים אח נױ• סיק ןןנצוקוסען, אזױ צו זןןגן, צו א .רענטגען־באלויכטונג׳ םון זײן אײגענער ,אונסערבאװוססוײן'*םסערע', און דאן מוז ער