Literarishe bleter · 1928-02-17 · 7 (17.2.1928) · p. Seite 127

127 נ ל 7 ם 7 ר ש ע % סערארי ל 7 פרישמאנען אין זײן באגױנג *ו פרצן. פרישמאן איז כסדר דער אנגרײםער, ערץ האלט זיך אין דעםענסיװ־שטעלונג. בײדע שרײבער הןןבן אנערקענונג, ערםןןלג, און פארט איז דא א תהום בװישן אײנעם און בװײטןו פץ װאנען קומט עס. פון װאנען נעמט עס זיךז —סןס איז שוין א פראבלעם םאר א פםיכיאטער. נ. מײזיל מײדט אויס די דאזיקע הארבע פראגע, און ער בא■ גנוגנט זיך םיט ברענגען א רײ מאטעריאלן, װאם געהערן בום קאנםליקט גוםא. און עם איז אויך ריכטיק אזוױ פסיכאפאטא- לאגישע אנאליזן זאל אויםן סמך פון די געבראכטע מאטעריאלן מאכן אן אנדערער, א דערבו־בארופענער. םון די ליטעראטור ■ געשיכטלעכע ארטיקלען איז נאך בו דערמאנען ם. ק א נ ס ,װען איז געבוירן געװארן אײזיק מאיר דיק?'. אין דעם ארטיקל קרעכבן בערג —פונקם, װי עס װאלט זיך געהאנדלט װעגן א גאון פון װעלט-רושם: אזש 5 װערםיעם. ארכיװאלישע מאטעריאלן, ברײםע אנאליזן, קריטישע באמער■ קונגען אהין און אהער, עס טריפט מיט בקיאות, עס װיסלט מיט פום־נאטעס אונסער די שורות — און דאם אלץ, אום בו באװײזן, אז אײזיק םאיר דיק איז געבוירן געװארן נישט אין י. 1803/4 און אויך נישס אין י. 1807 און א פשיטא נישם אין י. 1808 אדער 1815, נײערט ״װארשײנלעך• (דער ,װארשײנלעך׳ איז קלאסיש:) אין י. 1814. בי־זשע זענען מיר שוין אזוי װײט אװעק מיט דער אויספארשונג םון די גרונט־פראבלעםען םון דער ײדישער ליטעראטור. אז מען קאן זיך דעדלױבן דעם לוקסוס פון אזעלכע אויסםארשונגען, װי די דערמאנטע פון פ. קאןז (סיף קיםס) ״די ײדישע װעדט״ װי ם׳האט געקןןנט םארויסזען, האט די ידיעה װעגן באנײען דעם חודש-זשורנאל ,די ײדישע װעלט׳יארויסגערוםן א שטארקע פאראינסערעסירונג. מיר באקוםען בסדר באגריסונגען און װונסשן. םיר זענען זיכער, אז מיט געםײנזאמע כוחות םונם שרײבער און לײענער װעס אונז זיך אײנגעבן אױםבושטעלן ,דײידישע װעלס׳ און דערפירן זי בו דער קינםסלערישער הויך, צו װעלכער זי הןןס בשעתה דערגרײכט. האלטנדיק זיך בײם סריערדיקן נאמען, גיבן םיר זיך אי א דין וחשבון םון די טיסע ענדערונגען, װעלכע זענען סארגעקוםען אין ײדישן לעבן םאר דער בײט, זינט די אמאליקע ,ײדישע װעלט׳ איז ארויס. די איבטיקע ,ײדישע װעלט״ װעם לעבן םיט דער ײדישער װעלט םון איצט. דןןס נײע אין ײדישן לעבן דארף געסינען דעם נײעם אויסדרוק הן אין די ארטיקלען, הן אין דער בעלעטריססיק סאר די לעבטע 15 יאר האבן םיר פיל איבערגעלעבט, סיל אדורכ• געמאכט, נעהאט נרויסע אבידות, אבער נאך גרעסערע אויםסוען. דאס ײדישע לעבן, די ײדישע קולטור, די ײדישע קולטור־בא- דערםנישן זענען געװאלדיק אױםגעװאקסן, זיך שטארק דיםערענ• בירט. אויםנעםען דאס נײע, ארויםגעסינען דאס גאנצע, דןןם װעט סון ,די ײדישע װעלט**. דער שרײבער און דער לעזער װעלן סראגן די גאנצע אחרױת פאר דעם גײעם־באנײטן זש-־רנאל, װעלכן םיר גײען בויען. און די םולע אחרױת סראגס אויף זיך אויך דער םארלאג, װ&ס האט גענוםען אויף זיך די שװערע, אבער דאנקבארע ארבעט סון ארויםגעבן דעם נרויםן ערנסטן ײדישן זשורנאל. דער באשטאנד םון דער רעדאצקיע, די אבאנאםענט־באדינ• נונגען —אין קוםענדיקן נופער. פארלאג ב. קלעצקין װארשע-װילנע—נױ־יארק ײדישע ביכער אין דער הארװארדער ביבליאטעק״ ברענגט א פאר איגטערעםאנטע ידיעות װעגן דעם קלאנעװדיקן בושטאנד פון^דער ײדישער ביכער־אפטײלונג אין דער דאזיקער ביבליא■ טעק. בו די ״זעלטענעי ײדישע ביכער פון דער ביבליזןםעק םאררעכנט דיר רןןבאק דעם ,בוכטשפיגל׳ (1623) און דעם ײדישן ,םירײאךי םון זלםן בבי אוםהױזן (1615). יא, די דאזיקע ביכער זענען באמת זײער זעלטענע, ןןבער זײ זענען שוין א סך מאל באשריבן געװארן און אין דער באװוםטער ײדישער כרעסטןןמאטיע םון מ. גרינבויס. װןןס איז ארוים נאך םיס 40 יןןר בוריק, װערן םון זײ געבראכט גרויסע פראגמענםן. אין דער כאראקטעריסטיק. װעלכע עס גים דיר א. רןןבאק װעגן בײדע ספרים, געםין איך נישט קײן אײן נײעם פרט. אלץ, װאס ער שרײבט װעגן זײ איז שוין באװוסט פון םריער. נײ איז בלויז... דער נאמען פונם מחבר. 3. * צושםײערן צו דער נײערער ליטערןןטוסגעשיכטע א םך בעסער, װי די אלט־ײדישע ליטעראטור, איז אין די ,שריפטן׳ באהאנדלט די נײערע ײדישע ליטעראםור־געשיכטע. בו דער לעבטער הןןבן םיר דןן אײניקע ערשט־ראנגיקע בו• שטײערן און מאםעריאלןו דאס װערסםולםטע זענען די 39 בריװפוןװעלװעלע זבארזשער, װןןס װערן דןן לויט די אריגינאלן בום ערשסן מןןל פארעפנטלעכט דורך דעם גרויםן ײדישן געלערנסן, דיר װאכשסײן. װעלװעלעם םיגור אנםפלעקט זיך אין די בריװ םון דער אינסימםםער זײט: א הארציקער ברודער און שװאגער, א ליבער פרײנם, א םאר■ זארגםער, ןןרעמער װאנדער־דיכסער, הײנס—דןן, מןןרגן—דארט, תמיד אויף דער װאנדער, מיט א שטילן באנער נןןך אפרו...— װעגן װעלװעלע, דעס נרעססן ײדישן דיכטער פאר מענדעלען׳ באזיבן מיר בװײ דײטשע ברןןשורן, אײנע םון ד׳ר װײםנבערג און א בװײסע סון דיר ם. פריעד םון שטןןקהןןלם (בײדע ארבעטן זענען דערשינען אין גרונװאלדם .מיטסײלונגען בור ױד. פןןלקם־קונדע׳ 1909 און 1917). זײ זענען געשריבן זײער װארעם, פארמןןגן םיל ביאגראםישע מאטעריאלן, און פןןרט... פןןרס הןןבן םיר דעם אײנדרוק, אז װעלװעלען װעט מען מוזן סון דןןם נײ אנטדעקןו איך האלט עם פאר אן ערן־חוב םון אונזער יונגער ליטעראטור־װיםנשאםט, בובוגרײטן אן אױסגאבע פון װעלװעלעס געזאםלטע שריםטן•) און אװעקבושטעלן אים אזא דענקםןןל, װי עס הןןס דןןם געמאכט פרײנט מ. װײנרײך אין באבוג בו דיר שלםה עטינגער. םון די ארטיקלען איז אמװערססולםסן דער ארםיקל פון ש. ג י נ ז ב ו ר ג: ,נײם װעגן ישראל אקסענסעלדי. דןןם נײם זענען דןן אײניקע ארכיװאלישע דןןקומענסן, װעלכע באלײכטן אקםענסעלדם טראגישע ראנגלענישן מיס די דרוק• און בענזור• שװעריקײסן אין אלסן רוםלאנד. אקסענפעלד װאקסם ממש אין אונזערע אױגן: זײן שריםסשטעלער־טראגעדיע. דןןם נישט קןןנען דערגרײכן בום םןןלק, פאר װעלכן מען שאםט, די כסדר■ דיקע מיסערסןןלגן בוליב דעם בארישן רעזשים, װןןס הןןט םארשפארט יעטװעדע ליכטיקײט — דןןס אלץ װערם בולם אי־ לוסטחרם דורך די דןןקומענטן. זײער אינטערעםאנם איז אויך דער ארטיקל םון נ. מ ײ ז י ל: ,פרץ און פרישמאן אין זײערע פערזענלעכע באבױנגען׳. א םמש סםיכןן־פאטןןלןןגישער שטריך כאראקטעריזירט •) װזניװי זנסרזססרם געז*פיסס װסרק זסנען זזנםברײס זזם דרזק דזרך זיםן רייזזזן *זן דזרסײנזן *ינגינן *ין ■*ריןנ ב. קיזזקיך רזנד.