Literarishe bleter · 1928-02-17 · 7 (17.2.1928) · p. Seite 126

ליםערארישע פלעטער 126 7תא אין גיריך אין 1546) אין ער װערט אויך גאטראכט םאר דעם איבערזעגער פון חומש (ארוים אין קןןנםסאנץ 1544) װי אױך םון דעם .סםר היראה״ (גיריך 1546). די שײכות םין פיכאעל אדאם גו די לעגטע גװײ ײדישע איבערזעצינגען איז גע• שטאנען א לאנגע בײט אונטעי־ א םראגעצײכן און ןןט באמיט זיך נ. שסיף ארןןפצונעמען דעם דאזיקן םראגעבײכן. ער םאכט דןןם מיט דער הילף פון זײער םלײםיקע םילןןלאגישע אנאליזן. פארגלײכנדיק די שפראכלעכע אײגנטימלעכקײטן פון די דער• מאנטע דרײ םפרים. קומט ער צום אויםפיר, אז זײ שטאםען פון אײנעם און דעם זעלביקן מחבר, דהײנו םון מיכאעל אדאם. דער ענין איז אינטערעםאגס בלויז צוליב דעם, װאס עס האגדלט זיך דא װעגן דרײ םון די עלטםטע ג ע ד ר ו ק ט ע םםרים אויף ײדיש. אנישט װאלט נישט געלוינט דער שװײם און דער פילאלאגישער םיקראסקאפ פון שטיפן... װי װאגעװדיק עם זןןלן נישט זײן די פילןןלאגישע אונטערזוכונגען זײנע, האלט איך פןרט נאך דעם ענין פאר א נישט פארענדיקטן. אויב עם איז יא אזוי, װי ם׳באװײזט אונז נ. שטיף, אז די דערמאנטע דרײ ביכער הןןבן די זעלבע שפראך־אײגנסימלעכקײטן, איז דערםון — לױט אונזער *ײנוננ — נןןך װײט נישט געדרונגען, אז זײ מוזן שטאמען פון דעם זעלבן מחבר... װארום. אײדער מען מאכט אזא אויספיר, װןןלט מען נאך געמוזט אויםפןןרשן די ראלע פון די קארעקטארן און זעצערס, װאם זענען באשעםסיקס געװען בײם דרוקן די ביכער. מיר װײםן. אז זעצערס און קארעקטארן האבן געהאט נישט קײן קלײנע השפעה אויף דעם אויסלײג און בכלל שפראכלעכן כאראקטער םון םפרים. די םןן• דערנע פילאלןןגיע נעמט דןןם טאקע אין אכט און זי סןןרשם זײער ראלע בײ דער ״אנטשטײונג׳ פון א געדרוקסן בוך. אין שטיפס ארבעט װערט דער דאזיקער םעטןןדןןלןןגיש־װיכטיקער מןןמענס לגמרי נישט גענומען אין אכס, און דעריבער איז נןןך פריצײטיק צו אנטשײדן די פראגע װעגן דער שײכות םון מיכאעל אדאם צו דער חומש״איבערזעצונג םון י. 1544, װי אױך צו דער איבערזעצונג םונם .סםר היראה״ םון י. 1546. ד*ר מ. װײנרײך באגנוגנט זיך מיס איבערגעבן אײניקע ביבליןןגראפישע ידיעות װענן דעם .סםר היראה* און מיט אינערדרוקן א פראגמענט םון דעם םםר, לויט דער אויםגאבע םון י. 1583. ד״ר א. פרײמאן ברענגט םון א ביכל, װןןס איז אויפגע• היט אין דער םראנקפורסער שסןןטישער ביבליןןסעק, א ,קלןןג• ליד אויף אײן משרת . פון פראנקפורט*. דןןס קלןןגליד איז געדרוקט געװןןרן—װי ד*ר א. םרײמאן איז משער—אין י. 1708. עם הןןט א געװיסן קולטורהיסטןןרישן װערט, מחמת עם גיט אונז אן עפיזאד פון דעם טרויעריקן װאנדערלעבן סון די דעמןןלסיקע ײדישע ארעםעלײט. לויט דעם כאראקטער זײנעם באלאננט דאס ליד צו די אזויגערופענע . ב ע נ ק ע ל ג ע ז א נ ג ע ן ׳ ןןרער ,נײע צײטונגען׳, װעלכע פלעגן פארשפרײט װערן (ס׳רוב אויף יארידים) דורך סאדשײ• דענע ,פאלקם-זינגער׳ און .פאקן־טרעגער׳ םון םארצײטנם (16—18>םן י*ה). צו דער ,ארעמעלײט־פאעזיע״ געהערט אױך דןןם הןןלענ• דיש־ײדישע כלה־ליד פון סוף 18״טן י*ה, װןןם װערט געבראכט אין די .שריםטן׳ דורך י. מ. היללעסוס. א שןןד די םיר זײטלעך, װןןס דאם ליד םארנעמט: ליטעראסור-געשיכסלעך איז עס אן שום װערם. מעגלעך. אז די רעדאקטןןרן םון די ,שריםסן* הןןבן עם געדרוקס צוליב דער פילןןלןןגישער אײגנארס (האלענדיש־ײדישז). דער ארטיקל םון ד׳ר א. א. רןןבאק װעגן .זעלטענע אנסיקן גענומען פון פארשידענע תקופות, ביבליןןטעקן און ארבעטס־װארשט.>טן. םאראן צושטײערן אי פון דער עלטסטער, אי פון דער עלסערער און םון דער נײערער ײדישער ליטע־ ראטור, פארביקע ברעקלעך,—א גאנצע מאזאיקז די אלס־ײדישע ליסעראסור איז פארטדאטן דורך די ארבעסן פון ד*ר י. צינבערג, נ. שטיף, מ. װײנרײך, ד*ר פרײמאן, י. מ. היללעסוס און ד׳ר ראבאק. י. צינבערג שילדערס אונז אין א זאפטיטער אפהאנ• דלונג דעם ״קאמף םאר ײדיש אין דער אלט• ײדישער ליטעראסור׳. םאראן דערין אסך מאםער• יאלן. װאס אילוכטרירן די פאזיטיװע שסעלונג פון אונזערע פארצײטישע חכמים און פרוםע שרײבער צו ײדיש. ײדיש אלס אינססרדמענט פאר אמתעד פרומקײט! — דאם איז דער שטאנרפונקט זײערער, ,װארום די תפילה-דאם איז דאך דאם געבעט פונם האוצן, און װיבאלד דאס הארץ װײםם נישט, װאס די לעפצן זאגן, װאם קאן העלפן אזא תפילה. לכן איז בעסער, יעדער מענסש זאל מתפלל זײן אױף דעם לשון, װאם ער פארשטײט״. דערמיט װערן בארעכטיקס אלע ײדישע םפרים מיט א רעליגיעזן אינהאלס אין בפרט איבערזעצונגען פון דער ביבלישער. תלמודישער און רבנישער ליסעראטור. אנדערש איז די באציינג צו ,טויטשע ביכער, דיא ניט רידן. םון דר תורה אודר םון מצות*. אזעלכע װערן גערופן פון די פרומע ײדישע מחברים .דברי לצים* און זײ װערן פון זײ העפטיק באקעמפס. זײער פײן איז צינבערגס באמערקונג, אז די פרומע פאלקס־ליטעראסור אויף דער ײדישער אומגאנגם״שפראך און בפרט דער קלאסישער פארטרעטער אירער. די בארימטע .צאינה וראינה״—':וטעלט מיט זיך פןןר א הארםאנישן המשך פון דער אלטער מדרש־ליטעראטור (אגב, האט זיך די לעצטע אויך נישט אנטװיקלס אויף העברעיש, נןןר אויף דער דאמאלסטיקער אומגאנגס־שפראך פון די ײדן, דהײנו אויף אראמיש). קעגנער פון ײדיש (אויך פון די פרומע ספרים אויף ײדיש), זענען געװען בלויז יענע רבנים און לומדים, װאס האבן זיך געגרױסט מיט זײער בקיאות אין ים־התלמוד און װאס די תורה איז געװען פאר זײ אפרנסה־קװאל, װעלכן מען ד,אס געשםרעבט צו פאנאפזןליזירן פאר זיך. די דאזיקע לומדים זענען אבער געװען פארהאםט בײם םאלק און מיט פיל צזןרן און שפאט האבן קעגן זײ געקעמפט אין משך פון 17־טן און 18־טן י״ה די בעלי־הקבלה, װאס הזןבן, אגב, דעם קאמף זײערן געפירט נישט בלויז אױף־העברעיש, נאר אױך אויף דער פאלקסשפראך. ־. צינבערגס ארבעט איז טעמאטיש באגרעניצט בלויז צו דער רעליגיעז־דידאקסישער ליסעדאטור. עס װןןלט אבער אינ־ טערעסאנט געװען צו באקענען זיך אויך מיט די פזןטױון, װאס האבן גורם געװען דערצו, אז א רײ פרומע שרײבער זאלן װערן די שאפער אדער באארבעסער אויך פון װעלטלעכע םפרים, פון די רארפאלגטע ,דברי לצים*. אויף אזא שרײבער א שסײגער, װי א.יהו בחור, דעם באארבעטער פון דעם .בבא־ בוך׳ (בבא־מעשה), האט זיכער געװירקם אזא פאקטאר, װי די השפעה פון דער הומאניםטישער באװעגונג, װאס האט בײ דער אײראפעישער אינטעליגענץ דערװעקס א ליבע צו די םאלקס־ שפראכן, צו די ס13)19ו11 נ. ש ט י ף און מ. װ ײ נ ר ײ ך באשעםטיקן זיך, יעדער אין א באזונדערן צושטײער, מיס .מיכאעל אדאמכ דרײ ײדישע ביכער׳. מיכאעל אדאם איז געװען א משומד, װאס האט גע• לעבט אין דער ערשטער העלפס םון 16-םן י״ה. םון אים שטאמט די ײדישע איבערזעצונג םון .יוסיםון׳ (ארוים צוערשט