Literarishe bleter · 1928-02-10 · 6 (10.2.1928) · p. Seite 108

6 מא ליוןוןויון נל7יןו 108 ״דער פרײבד״ און די ײדישע צײטובגס־טעכניה בן־חײם - י. יאשונםהי װילנע געגאסענע אותױת: א, ןן, *. א. די גײטונגם־ארבעט איז געמען נישט פאר זײ, אין דער .פרײנד׳ האס זין גע• װענדם צו אן אנדער קװאל: ער האס גענומען ײדן רוםישע זעבער און זײ אריבערגעםירט אויף ײדישן זאץ. מיט עםלעכע מאנאטן שפעטער איז דער .פרײנדי אריבער םון האנם־זאץ אויף מאשינען־זאץ• די דאזיקע דרײ זאכן: אפשאסן דעם העברעישן נקוד צוזאמען םיטן אײנםירן םפעציעל־געגזןםענע אותױת מיס נקודות, דאס אריבערגײן צו מאשינען־זאץ, אװעקשטעלן דעם זאץ־קאסםן און בײ דער זאץ־מאשין ױנגערע, םןןדערנערן זעצער,— דאם איז געװען דער אנפאנג פון דער ריכטיקער צײצ־נגם־דרוקערײ בײ ײדן (איך רעד, פארשטײט זיך, די גאנצע צײפ נ$ר װעגן אײראפע, װארום די אמעריקאנער ײדישע פרעסע איז געגאנ־ גען דעמאלט מיט אירע אײגענע װעגן און הןןט נישט באאײנ־ פלוסט די פרעםע דןן בײ אונז). נאר גענוג װעגן דער טעכניק אין ענגערן זין פין װארט. לאמיר אריבער צום אינהאלט. װער עס װעט א־צש דורכבלעשערן דעם ערשטן יארגאנג ״סרײנד*, װעט זײן פארװונדערט, תי װײ- ניק די צײסונג איז געװען עניעך צו אן איצטיקן בלאס, קאלא• סאל לאנגע ארשיקלען אױף טעםעם עסװאס־אקאדעמישע ןןדער ספזציעלע, גװיסע ליטערארישע פעליעטאנען און אזדי װײגיק נײעסו נאר נישש געאײלט. מעסם יענעם יןןרגאנג נישם םים דער איצטיקער מאס, נאר פיט א צײטונגס־םאםשדאב פון יענער צײט, און אײבר אפשאצוננ װעם זיך גלײך םוזן ענדערן. דעפאלט, א.־נ- םער דעם יאך פון דער צענזור, האבן זיך װײניק טעםעס םון סאנ. טעגלעכן לעבן געלאזט באהאנדלען, פובליציססיק אין איצטיקן זין פון װארס איז נעװען א סאדבאטענע זץ.ך. אויב די צײסונג הןןס געװאלט װירקן אויפן לעזער, הא־ז זי עס געפוזט םון אומבא־ םערקטערהײט דורך אויסקלײבן און צוסראגן סאג־אײן םןןג-אויס סאקסן. דןןם הןןט סאקע געטון דער .סרײנד״, סיסטעמאטיש םאר• בעסערנדיק זײן פאליסישע און געזעלשאםםלעכע אינםןןרמאציע. אין גוםט םון יענער צײט איז די אינםןןרםאציע געגאנגען גישס נאר ןןן שרײענדיקע קעפלעך, נאר בכלל ןןן קעפלעך. דער• סאר װארםס זי זיך נישט אין די אויגן, און דער אױבערםלעכ- לעכער לײענער םון די אלסע יןןרגענג ,םרײנד* איז װירקלעך נישט איםשטאנד ארויםצוזען, אויף װיםל דער .פרײנד* האם זיך יא אפגעגעבן םיט אינסארמאציע. קודם׳פל הןןס דער ״סרײגד׳ אײנגעםירט ב״ זיך א שסענ׳ דיקע אינםארםאציע װענן אלגעםײנעם לעבן אין רוסלאנד און אויסלאנד. אין פעסערבורנ האט דעי־ ״סרײנד• געהאע אײנענע רעפארטערן, און אלע מער־װיכסיקע דערשײנונגען, װןןס דעד־ אײ״ גענער ירעפארטער הןןט זײ נישט גענוג באלויכטן, םלעגט םען םלײסיק רעגיסטרירן םון דער רוםישער סרעסע. פען הןןס גע־ שטרעבם צו םולשטענדיקער אינםןןרםאציע און אסגעגעבן דער דןן־ זיקער אפטײלוננ א סך אױםםערקזאמקײם. דןןם פאליסישע לעבן איז געװען אונסערדריקט, םרײער האבן זיך געקענס ארויסזןןגן בלויז עםלעכע גרויםע צײסונגען, װעלכע הןןבן גענןןסן די פריװי■ לעגיע צו ערשײנען ןןן א סןןסצענזור, און דערםאר הןןט די פדע. סע״איבערזיכס נעהערט צו אינפןןרפאציע און הןןט פארגופען אין ,פרײגד״ א בכבודיקן ארט. װןןם פען הןןט אלײן נישס געסןרס זןןגן, הןןס םען געבראכט םון די אנדערע בלעסער. װןןס אגבע. לאגגם ,אויסלאנד*, איז עם געװען א טראדיציע אין דער װעגן דעם ,םרײנד״ און זײן ראלע אין דער אנטװיק־ לונג פון דער ײדישעד פרעסע איז א היפש ביסל געשריבן געװארן, םײ איצסער, װען עם איז אריבער 25 יאר זינט זײן גרינדונג, םײ בײ דער םײערונג פון די ססז יאר ײדישע פרעסע, סײ נאך פריעד, בשעתן 10 יאריקן ױבילײ פון דער ערשםער ײדישער טעגלעכער צײטונג אין רוסלאנד. עס לעבן נאך צװישן אונז מענסשן, װאס האבן פלײסיק און 6יט איבער־ געגעבנקײס געלײענט דעם ,פרײנד׳, און נישט װײניק לעזער, װע־כע זענען צו יונג, אום צו לײענען בשעתו דעם .פרײנד׳, קענען אים פון דער ליטעי־אטור אדער פון דער מינדלעכער סראדיציע. דער .פרײנד׳ האט זײן םעסטע רעפוטאזיע, כיװעל םיר דערלײבן צו זאגן, — זײן בארימטקײט, װי די ערשטע א־ן אײראפע און ביז אהער אײנציקע ײדישע ערנסטע, אוים־ געשפראכן־ליטערארישע צײסונג. אט דער שם פון ,פרײנד׳ גײט האנט אין האנס מיט א באשטימטער נעגאטיװער כאראק־ טעריםשיק זײנעד. סיאיז געװען, זאגט מען. א גוטע צײטונג, נאר דאס גוטע א־ן איר האס אונטערגעדריקס דאס צײטונגסמע־ סיקע. דעם ריכטיקן צײטונגם־עלעמענט. יענץ, װזןם עם קען געניםן אין א בלאט דער מאםן־לעזער, הזןבן אנדערע ארײנ־ געטראגן אין אונזער פרעסע. נישט דער .סריינד׳: אזא מײ־ נונג איז זײער פארשפרײט און אלגעמײן אנגענומען. מיר דוכט זיך, אז די מײנונג איז גרונט־פאלטש, און איך נוץ־אויס די פרײנדלעכע אײנלאדונג פון די .ליטערארישע בלעטער׳, כדי צו באלײכטן די םראגע סיט םאקטן, װעלכע זענען מיר פאר■ בליבן אין זכרון. בםך־הכל מיט 25 יאר צוריק איז פארגעקומען די גרינ־ דונג םון .פרײנד׳, און איצט, װען עס איז נישטא די מינדסטע טעכנישע שװעריקײט צו עפענען, װו מען װיל, א ײדישע צײ־ טונגס־דרוקערײ (אבי נאר האבן דעם געהעריקן קאפיטאלז), איז זיך םמש שװער פארצושטעלן, װי עס האט דעמאלט געהאלטן אין אט דער באציונג. דער םין צײטונגס־דרוקערײ האט אויף דער ײדישער גאס אינגאנצן געםעלט. די בײדע העברעישע טאגבלעטער, דער ,המליץ און די ,הצםירהי, האבן נישט מקפיד געװען אויף פרישע צײטונגס־נײעס, אםילו דעפעשן םון דער רוםישער צײטונגס־אגענטור האבן זײ גענומע) סון דער צװײטער האנט. די זעצער פון די בײדע צײטונגען זענען נישט געװוינט געװען צו געשװינדער און נערװעזער צײטונגם־ ארבעס, און די ביכער־זעצערײען האבן אויך נישט געקענט ליםערן קײן געניסע זעצער פאר א טאגבלאט.״א ײדישע דרוק האט אין יענע צײטן ארויסגעלאזן מער פאר אלץ סםריס, און דער בחור־הזעצער פלעגט זיך אויסלערנען זײן מלאכה לויטער אױף ספרים. די טעכניק םון דעם ײדישן זאץ איז, אגב, געװען די זעלביקע, װי אין די העברעישע סםרים, װארום די ,זשאר• גזןנישע״ ביכער פלעגט מען זעצן מיטן םולן ניקוד. די ערשטע זעצער פון .םרײנד׳ האבן אױך געהערט צו םפרים־זעצער. םען האט זײ אראפגעבראכט קײן פעטערבורג פון װילנע און אנדערע שטעדט, און ס׳הזןס געקאסט גענוג מי און מאטערניש, ביז זײ האבן זיך צוגעפאםט צו זעצן א צײטונג. קײן ריכטיקע צופאסונג איז עס נישט געװען. זײ, די אלטע ספרים־זעצער, האבן זיך שװער אײעעלעבט מיט דער ראדיקאלער רעםארם, װעלכע איז באשטאנען דערין, װאס מען האס אפגעשװאכם אין .סדײנד׳ דעם העברעישן נקוד און אײנגעסירט ספעציעל אױסי