Literarishe bleter · 1928-02-10 · 6 (10.2.1928) · p. Seite 109

!09 ליםערארישע ולוס$ו 6 זא גרעסערן די לאנגאניקעןגעזעלשאםסלעכע םארגינדונגען םוין דער עײםוננ, און עװײסנס — באזןןרגן זי םים רעפןןרסאזש און אנדע. רע םאםעריאלן םון דער ערשםער קװעלע, םון דער חויפט־שטאדט. די םרויעריקע געשיכטע םיט די הערן נאםאנסאן און דיקשסײן׳ װעלכע זענען געםןןרן קײןי פעסערבירג אויף צו םארראסן רי אינ טערעםן םון די פוילישע ײדן, קען דינען אלם נײשפיל װענן אונזערע דעפאלםסיקע םארנינדונגען. דער כיאוסער האנזל האט געזאלם ןןפנעםין װערן םארנאהאלכענערהײס, נןןר א גוטער נא• קאנסער האס פיר אנגעסעלםאנירט גלײך, װי די װארשעװער אסימילאטארן זענען געקופען קײן פעטערנורג, און אויף פארגן אין דער םרי האט גאנץ װארשע געװוסט װעגן דער נבלה. װען די ײדישע גדולים אין פעטערבורג נוםא״האנן געהאט עפעס פלע• נער קעגן די א־נטערעםן םון די ברײטע שיכטן, איז קײנםאל נםעט םלעגט זיך נישט אײנגעבן זײ זיך אויסנובאהאלטן םון ״םרײנד*. דער װארשעװער ״םרײנד* האט געארבעט םיט באגרענעצ• סע געלט־םיסלען, און איך_בין דעםאלם געסאלן אויף א המנאה, װי אזױ ביליק בו באוארגן די רעראקניע םיט די געהעריקע םאםעריאלן. אין םשך םון טאג םלעגט געזאםלט װערן בײ סיר דער םאסעריאל פון די סארשידענע קװעלן, און אין אװנט סלענט ער אפגײן מיטן קוריער־בונ קײן װארשע. אהין םלעגט י דער בוג אנקוםען אויף םארגן שפעס אין אװנט, און די פאסט װאלט בוגע• שטעלט די פאקעטן ערשס אויםן דריטן טאנ אינדערםרי. װיןאלע פעטערבורגער קארעםפאנדענטן םון די פוילישע בלעטער, םלעג איך דעריבער שיקן די פאקעטן דורך די באן־קאנרוקטארן. די רעזולםאטן זענען געװען קלאגעדיקע. די קאנדוקטארן םלענן בו אםט בלײבן ערנעץ־װו שםעקן פיטן פאקעט איבער נאכט. דעםאלט האנ איך אנגעהויבן בו אדרעםירן די פאקעטן בו דער פאםט-אפטײלוננ אויםן פעסערבורגער (איבטיקער װילנער) װאקזאל, בײ דער דאײקער פאסט־אפטײלונג סלענט אפװארטן דעם בוג א פענסש׳סון דער רעדאקביע, . און םאר־ קלײן נעלט איז געװען אײנגעארדנט אזוי, 'אז;דעם פאקעס םלעגם מען גליך אפגעבן דעם רעדאקביע-שליח. אט אויף דעם ביליקן אוסן םלענט דער ״סרײנד״ אין װארשע באקופען אינםארכאביעם אויף אזוי װײם סריבײסיק, אז נישם אײנםאל האט ער ידיעות, דערהאלסענע דירך דער גיכער פאסס. געקענט דרוקן װי טעלעגראמען.. אנםירנדיק פים דער פעטערבורגער אפסײלונג םון .םרײנד״, האב איך זיךי ספעביעל נעםוזט אפגעבן םיטן אינםארםאטיװן טײל׳ םלענ זיך גאנץ אםט בונויסטרעםן נדס די םארשטײער םון די אנ• דערע ײדישע בײםונגען, און איך קען זיכער זאנן: א דאנק דעם .סרײנד* און א דאנק זײן םיל־זײםיקער אינםארםאביע האבן אלע ײדישע בײסונגען שריס בײ שריס סארסולקוםס און סארבעסערט זײער אינםארפיר־אפאראט. כאראקטעריסטיש אין דער נאבױננ איז די עװאלוביע סון ש. י. יאבקאנס פרעסע ארגאנען. בוערשם האט ער באקעםםט דעם ״סרײנד* דורך דער קאפיקענער צײטונג, דערנאך פיט םענסאביעס און די נאריכסע ״הײנס׳־ראפאנען. שפעטער אבער... האם ער שוין נישט נעהאט קײן אנדער״ברירה, װי בו שלאגן_דעם ״םרײנד״, םיט אינםארםאציע אין םשך םון דער בײט האט זיך.אים טאקע אײנגעגעבן׳ ניעט נאר בו דעריאגן דעם ״סרײנד*׳ נאר אויך איבערבויאנן אים. די לעבטע_פאר יארן םון װארשעװעד ״םרײנד״ בין איך נישט געװען םערער זײן פעטערבודגער קארעםפאנדענט. װי ביליק םיר האנן נישס געםירס די ״אפסײלונג*, איז די הוצאה סארט געװען צו גרוים םאר דער בײסונג. אלץ אסטער האב איך געםוזט דרינגענדע נײעם שיקן דורך פאסס, װײל עס האבן פשוס נעםעלט רוםלעגדישער פרעפע בו באהאנדלען גרײט דאם אינערלעכע לעבן םון םרעפדע פלוכות, כדי אט אויף דעם םאסעריאל בו דערביען פאליסיש די יעזער, און דער ״סרײנד• האט שסארק געהאלםן םון דער דאזיקער שיםה. א נלענבנדער אויםטו סון ״םרײנד* איז געװען די באלײכ• טונג םון דעם ײרישן לעבן אין אויסלאנד. דער .םרײנד״ האס זיך םארבונדן םיט א רײ טיכטיקע קארעסםאנדענסן און זײ האבן גע• נעבן דעם לײענער א שסע פאסעריאל. די רעגלםעסיקע קארעס• פאנדענבן זענען געװען גאר א נײעס סארן לעזער. אזױנע נריװ, װי די אםעריקאנער קארעספאנדענבן סון גארין״גוידא, האבן גע• עפנס די אויגן אסילו די ײדישע אינטעליגענסן, װאס האנן גע- האט א בוגאנג בו אנדערשפראכיקער פרעסע. ענדלעך האט דער ״םרײנד״ גלײך םון אנסאננ אײנגעםירם א רעפארטאזש פון ײדישן נעזעלשאםסללכן לעבן. די רוסיש־ײדײ שע װאכנבלעטער און די העברעישע צײטוננען האבן נאך םאו־ן ,םרײנד״ געשריבן װעגן ײדישן געזעלשאססלעכן לענן, נאר זײע. רע אינזארםאביעס זענען געװען אסיביעלע, דיקטירסע דורך די פאראינסערעסירטע קרײזן. דער ״סרײנד״ האט דער ערשטער םארשסאנען די װיכטיקײט םון א סרײער אוםאפהענגיקער אינפאר- כאביע, װאס דינס דעם פלל און רעכנס זיך נישס פיס די אדער יענע ײדישע .םאכט״האבער״ און רעדלםירער. באלד אין יאר 1903 האט דער ״סרײנד״ םארעסנטלעכט, לםשל, א באריכס װעגן די ארגענטינער קאלאניעס, װאס איזגעװען געשריבן םון א יק*א- דירעקסאר און איז געװען בםוד-סודות סארבאהאלטן אין די קאנ, בעלאריעם םון דער יק״א• אויב איך האב נישט קײן סעות, האם די רעדאקביע באקוםען דעם דאקוםענס סון דעם באקאנטן םוער ב. בראנדט. שפעטער פלעגט דער .םרײנד* נישם אײנפאל אוים• דעקן ״סודות* און הינטערקוליםן־קאפבינאביעם, — ער האט גע• האט גענוג פערזענלעכע פארבינדונגען, גדי בו װיסן פון אלץ, װאס האס זיך געטון אין די ײדישע געזעלשאססלעכע קרײזן. נישס ארײנלאזנדיק זיך אין װײסערדיקע סרסים, װיל איך ארויםזאגן א םײנונג, װאס װעם זיכער װערן אפגעםרעגס דורך געװיםע ײדישע פרעסע-םוער און םריער סאר אלץ אין װארשע, אבער װאם קען דערװיזן װערן דורך א דעסאלירטן אנאליז םון דער ײדישער פרעסע. איך האלם עס םאר דעם גרעםסן פארדינסט סון ״סרײנד/ װאס ער האט געסריבן די גאנבע ײדי שע פרעסע בו נאר״כערן איר אי נםארםאטיװע אפטײלוננ. װען םיר זענעןגעזעסן אין רעדאקביע םון.סרײנד״ און געלײענס די װארשעװער בלעסער, האבן פיר דײטלעך געזען, װי זײער פרינביפ בײם באדינען די לעזער םיט אינסארםאביע איז געװען א פשוסער: נישט אפבושטײן םון .סרײנד״. אין די לעבסע יארן םון פעסערבורגער ״םר״נד״, װען אײניקע בלעסער זענען איםשםאנד געװען אריבערבושטײגן אים םיס אינסארםאביע׳ האבן זײ געהאט דערבײ דעם אויםגעשפראכענעם בװעק אויםבו• קאנקורירן דעם .םרײנד*. אזוי ארום האט דער ״םרײנד״ םים דעם הויכן ניװא םון זײנע אינםארםאביעם דערהויבן בו דעם זעל• ביקן ניװא די גאנבע ײדישע פרעסע און געשסויסן די בײטונגם- טעכניק בײ אונז בו װײטערדיקער אנטװיקלונג. םיטן אריבערפארן םון ״םרײנד* קײן װארשע איז די דא• זיקע השפעה זײנע געװארן נאך שטארקער. דער ״םרײנד״ םלעגס שוין אנקוםען אין דער פראװינץ אן א םארשפעסיקונג אקעגן די װארשעװער בלעטער, און דערבײ אױ ער געבליבן םארבונדןםיט דער הויפס־שסאדס. פון די רעדאקביע־םיטנלידער ביך איך סאר• בליבן אין סעטערבורג און האב געשאםן אן אפטײלונג סון דער רעדאקביע. איר בװעק איז געװען: ערשסנס, אויסבוגובן און םאר•