Literarishe bleter · 1928-02-03 · 5 (3.2.1928) · p. Seite 100

5 זא ליםערןןרישז נלזגזר 100! קריטיה.-רעצענזיעס.! ביבליאגראפיע.—כראניה. 1 ▼ ד יי>^ .; װאס מען שרײבט װעגן ביכעג רישן קאםוניזם. איז געשריבן אין יענעם מאניר, אין יענעם ארט םרן אויבערםלעכלעכער פראיאגאנדישער, אגיםאטארישער בעלע־ טריםטיק, װאם איז שוין איצט אין ראטנסארבאנד גוסא שסארק םארעלטערט. סײ סאר דער ארעםער ײדישער פראזע-ליטעראטור אין ראטנםארבאנד און םײ פאר מ. דאניעלן איז דאס בוך ,אסן שװעל׳ א קנאפער םארדינסט. נ• מײזיל י. ק״פניס — ,פייםכלזך״, היל* און *ײכניננזן וין םןרן םןר, םןרלונ ,םןר*נק>•״, קיקװ 1924, נידדיקס 4000 קקז. אויב פון קינדעריםעשהלעך אין פערזן האבן מיר געהאט כמעט־קלאסישע פרוװן סון דעם נסתי, םאני לײב און ם. ברןן- דערזאן, איז פון קינדעריםעשהלעך אין פראזע — אסילו קײן רעכטער אנהײב נישט גילװען. א חוץ די איבערזעצוננען םין םלא■ װישע םאבולן, םון אנדערסען, גרים און האוף, אימיטאציעם םון שרה רײזען, באשײדענער םארזוך פון פ־ץ הירשבײן און עסלע• כע אנדערע (עלבע און כאװער״פאװער — אויף יענער זײט ים),— האט םען בײ אינז די קינדער נישט ״נעבאיעװעט׳ מיט דעם ״םעזאם־ פון די קינדער-יארן, װאם באצויבערט, שטילס דעם הונגער, װעקט די פאנטאדע און ברעגנט הײסערקײט אין דער סריער קינדהײט. םען האט אלץ געניטשעװעט די פאלקס-געשיכסעס און װאײאציעס סון די חיםש-לענענדעס, װאס הן אין די סוזשעסן און הן אין דער מאראל און שטײגער אנטשפרעכן זײ שוין װײ• ניק די באגריםן אין םאדערוננען סון איצטיקן קינד. קיפניסעס ״מײסעלאך״ זענען א רוטינירטע התחלה םון אריגינעלן קינדער־שאפן, איבערהויפט אין דער הינײכט פון סארם און שפראכלעכן נעװעב פון דער מעשה. אן באזונדערע מןןםיװן אין צונעשפיצטע צילן. זוניקער צײם־פארװײל און הײמישע אינ• טיםקײט, פיײדיקע ה:אה סון קינד, װי בעת עס פלעכט אלײן ״אקסן, װאס בראקו לאקשן״ און ״הענער, װאס קלײבן שפענער״. לײכטער אינהאלט, אמאל — קאמישע סיטואציעם, נוסםוםיקער הומאר, אן קײנע אלעגארישע סארסראכטענישן קינדער האװען, סירן גוט״ברודערשאםט ״םיט די הײמישע חױת און עופות, װזןס רעדן געװײנטלעך מאםע-לשון; קינדער סארװירקלעכן אױף דעם מעשהלע־לײװנט די חברשאסט פון ״װאלף מיטן שעפם״ אין סון קינדערשע גיבורים םיטן בער. אין דער טעמאסיק םון דער קינ■ דדר-מעשה איז נאך י. קיפניס שטארק געבונדן םיט די פאנסאםםי• שע װונדער-רײצן אוו אבערגלױבישן ״רקארב״ פין די אלגעםײנע פאלקס־געשיכטעס. רזל, שרעטעלעך, כישופםאכערן און װאסער• מײדעלעך זזזנען אפטע געסם אין די ״מעשהלעך׳. דערםאר איז דער חוט-השדרה ״אין די ״מעשהלעך״ שטענדיק אן אינערלעך־ נויטװענדיקער. דער איײנפאר און דער אויסלאז א װיציק־געשלי- םענער דא איז אויסגעניצט מיט א ברײטעי האנט די שםע םון סלאװישן עפאם און ײדישער הסונישער דערצײל־פאים. אט זענען מיםטערן סון זינדיננען: ״א פעםל איז לײדיק, א קירבעס איז סול— צען קלײנע קינדער םירן א שפיל״. ״זיצן זײ דארטן ביזן הײנ• טיקן טאג אװ װײםן פון א לעבן־. ״און דער רײף איז קײלע■ כיק -- קײקלט ער זיך איבער די פעלדער, דעם רײף װעלן םיר נישט טרײבן — װוהין ער װעט קומען, דארט זאל ער בלײבן*. אװי אויך — אנהויבן און לאנישע םארבינדונג צװישן די סײלן. נ די בילדעד זענען אומעטום קאנקרעט, איבערגעפלאכטן מיס טרא• דיציאנעלע און אײננעװאיצלטע םארגלײכונגען. דער זאץ איז איבערגײענדיק און מעשהדיק״שפילעװדיק. איך װעל זיך דא פאר־ גינען אײן גרעםערן נײשפילז ״און א װאסער פעלד ׳ויז בײ אונז, ם. דאניעל — ן£ן עװעל. םארלאג ,*יל אין בוך״, מןסקװע״ 1928. 112 זײסן. עס איז א מעשה, װי אזוי די באלשעװיקעס האבן סארנומען אן אלטע ײדישע שטאט (װילנע). איונגער קינסטלער בדוך ראשאל, װאם םארנעםט זיך ביז איצם םיט מאלן בלויז נאטור• בילדער, לאנדשאסטן, װערט דורך דער ענערגישער בערטע װינער, סעקרעטארין סון״רעװקאם",ארײנגעצױנן אין דער רעװאלוציאנערער ארבעס. ער שטעלס זיך אין דער שפיץ פון דער דירה-אפטײל, שאפט ברײטע פלענער מכח איבערװארםן די ארעמקײט, די אײנ• װוינער פון די חושכדיקע הײזלעך, אין די ״גרויםע פארלאזטע פריצישע פויערן. בערשע װײנערס םאן, הירש ליבערםאן — אן אויםםערלישער טיפ, א מין פארטײאישער בטלן, אן אנפירער סון עפעס א ײדישער ארבעשער־פארטײ. ער טראגט זיך * ארום זינט עטלעכע יאר מיט א גרױס װערק ״נרונט״אידעען פון דער ײדישער געשיכטע״״און לסוף סארברענט ער עם אין אויװעלע פון זײן קלוב. םיר האבן דא אויך דעם םארזיצער סון ״רעװקאם׳ דפיסרי מעדװעדיעװ, ״— א ״קינד םון א רוסישן שנײדער א שכור און א פשוסע װעשערין, — װעלכער לעבס שפעטער אין פעטערבורג, װערט פארשיקט קײן םיביר און דערנאך איז ער דער אנםירער םון רעװקאש. עס װערן אויך ארויפנעבראכט פארפײ-חברים, רויט• ארמײער, "א טשעקא, א פײלישער אריםטאקראט ראדאמםקי. רוםי• שע אפיצירן, דער קסיאנדז זינםוני, פירמאנעם, טרענער, סוחרים• לעך, אנענטן, אננעשטעלטע אין ראטףאנשטאלטן, אלטע און ױנ• נע איבעסער, מיט קלובן, פיטינגען, שלאכסן אין שטאט און אוי• םערן שטאט, םיט נצח־נות און םפלות, םיט לײדנשאפטלעכע און פידע ליבעס, ביז לםוף _ די באלשעװיקעס עװאקואירן זיך סון שסאט, אי־ן אין װענ, אין די ״סעפלושקעם׳, ששארביש ברוך רא• שאל פין די װונדן, װאס ער האש באקימט בײם שיצן די עלעק• טרישע ססאזציע, און בעריע האש פריצײטיק א קינד (פון רא׳ שאלן)... עם איז, װי איר זעט, א נא:צע מזשה, אין א םעשה אין נאך פעשױת, אבער אין אלנעמײד זײעי־איםבאהאלפן געשיל- דערט אין מיט אימבאהאלפן־נאױוע אין שאבלאנע ״םארבן און פיטלען. די געשעענישן אין די א־כע־לעכינגען קימען םאר װי בײ פאפירענע דעקאראציעס, אװ די מענטשן-סיפן פירן אדורך זײערע ראלן װי שװאכע אטאשארן־שפ־לער אין א שלעכט־אויפ■ געסאםסער דראשע אדער מעלאדראמע. ציגעקלעפשע עפ״אדן• בערד צו אויםנעטראכסע םענטשן-פנימער. שטאף, פאסירונגען און באצױנגען, װאס זענען קינסטלעריש נישט באהאפטן אין נישט בארעכשיקט. דעי מחבר דערצײלט װעגן פענטשז אין נעשעענישן, אבער די טיפן אין די געשעענישן זענען איגאניש נישט צונויפ• געװאקסן, די ענדערונגען בײ זײ װאקסן נישש ארויס סון אינע• װײניק, םין זײער װעזן, נאי םון דעם מחברס דערצײלן. םאר• בלײבן זײ םאר אוגז דעריבער םרעםד. םען װערט נישט םיטגע• ריסן מיט זײערע איבערלעבינגען. נישט זײערע םרײדן צינדן, נישט זײערע לײדן רירן. אױ ם׳אױ קלאר: דעם םחכר זענען םיעםד די אינטימע, קינםסלערישע װעגן צו א סענטשנס נשמה. עס גיבן זיך אים מער אײו אלנעםײנע באשרײבונגען, אל• געםײנע בילדער, מאסן-סצענעם. אבער אויך דא װערט ער צופיל געסריבן פון אנגעבלאזענע םליצות, פין םקארבאװע, אויסערלעכע שײנע פראון. אין דער בעסטער באװײי: אױ יויף פיד דעם גאנצן בוך װערט דערצײלס װעגן װילנע. און דאך זעען י מיר נישט װילנע, די אםתע ײדישע אײננארטיקע װילנע, קײן אײן אײנציקן םאל נישש,—װי דער מחבר װאלט געשריבן אלץ מן השםיעה... און א־וי אײך די טיפן, װי ער װאלט זײ נעשריבן םן השםיעה... ■ און בכלל — די גאנצע דערצײלוננ, װאס איז פין יענער צײט געניםען, םין דער צײט סין דעם אזוי גערוסענער מיליסע•