Literarishe bleter · 1928-02-03 · 5 (3.2.1928) · p. Seite 89

89 ליסןרזריזז בלןםער 5 זא נײע ארבעטו צו דער געשיכטע פץ ײדיש מאהם עריק / װילנע (1926). דער אנגעזעענער פראםעםאר הןט נישט באװיליקט ארײנצולײענען זיך אין דעם .קו-בוך• און גענויער םעסטשסעלן זײן באביונג גו די דערמאנטע בװײ משלים־זאםלונגען. מיר װעלן אױך באמערקן, אז משה װאליך איז בלױז דער רעדאקטז^ר און ארױסגעבער םון דעם ראזיקן לעבעדיקן משלים-בוך. נישם דער איבערזעבער. װארום (קעגן א. שולמאנס מײנונג. ז. 151) איז די םראנקפורטער אױסגאבע בלױז אן איבערדרוק םון װעראנא 1594. נז^ך אלעמען. װעלן מיר װײט נישט פארסארן, אױב מיר װעלן נישט צוטרעטן םיסטעמאטיש ארױםגוגעבן אלטײדישע טעקסטן לױט א באשטימטן םלאן. אזא מין קאלעקטיװע ארבעט קאן און דארף ארגאניזירן אײנע םון אונזערע װיסנשאםטלעכע אינסטיטוגיעם, און סארן;ןנהײב װעט מען דארפן גלײכגײסיק געבן צװײ טיפן איבערדרוקןז 1 דעם אנאססאטישן (יאטאגרא• פישן), איבערדרוק אדער סתם איבערדרוק מיט מינימאלע ארײנ־ פירן און דערקלערונגען פאר אזעלכע װערק, װו ס׳איז נאך נישט רײף געװארן א קריטישע װיםנשאסטלעכע אויסגאבע. 1( די קריטישע װיסנשאפטלעכע אױסגאבע, װןס ציט ארײן אלע האנטשריםסן און דרוקן, גיט אויםםירלעכע פרושים און װזןרט• דערקלערונגען א. א. װ. — די .ביבלייןטעק סון אלמײידישע טעקסטן• שםײט אױפן םדר־היום םון אונזער ארבעט, און מיר מוזן די נאענטסטע יארן קריגן איבערדרוקן און װיסנשאםםלעכע אויסגאבעס םון אזעלכע דענקמזןלן, װי ,שםואל-בוך*, .מעשה• בוך׳, ״פאריז און װיענא״, ״בן המלך והנזיר• (מינכענער כתב• יד), היססארישער לידער-בוך א. א. װ. װארום װי װיכטיק ם׳זזןלן נישט זײן די פובליקאציעם אין װיסנשאפטלעכע זשור- נאלן און יןןרביכער, קענען זײ אבער נישט םארטרעטן א םיםטעמאטיש-געפירטע ״ביבליאטעק•. צװישן די באןורײבנדיק־אנאליטישע;ןפהאנדלונגען טײלן זיך אוים נ. שטיסס עװײ גרויסע ארבעסן: אין דעם ״לאנדוי• בוך׳— ״װען—דען־בינדװערטער אין דער ײדישער שפראך ד;ןם י*ה' און ״א געשריבענע ײדישע ביבליאסעק אין א ײדיש הויז אין װענעעיע אין מיסן דעם זעכצנטן י*ה* אין דער םינםקער ״גײטשריפט*, 1926 (דער סוף װעט נאך קומען אין גװײטן באנד). ״װען-דען׳ איז אין תוך אן ארבעט צו דער היסטארישער גראמאטיק םון ײדיש, ןןבער דער ליטעראטור- םארשער װעט דןן האבן א סך עו לערנען נישט װײניקער םארן לינגװיםטן קודם-כל אפערירט דא שטיף מיט א געװאלטיקן מאטעריאל. ער מישש אויס און בלעסערט דורך כמעט אלע װיכטיקסטע דרוקן און האנטשריםטן םון דער עלטערער תקוסה, פארריכט און שטעלט אױף א רײ װיכטיקע ביבליןןגראפישע דאטעס. אבער אויך שטיפס אויםםירן װעגן דער פראקטיק מיט די דערמאנטע בינדװערטער אין עלטערע ײדישע שריםטן קאנען שטארק צונוץ קומען אין ספקדיקע םאלן, װען ם׳האנדלט זיך װעגן םעםטשטעלן די עײט םון א װערק, די ראלע םון דעם רעדאקטאר, די באזיױנג צו פריערדיקע באארבעטונגען און אויםגאבעס. דאס איז אן ארבעט סול מיט בקיאות און פאר■ זיכטיקן, ערנםטן, װיםנשאסטלעכן בוגאנג. די ״נעשריבענע ײדישע ביבליזןטעק אין װענעציע• םראגט שוין א ליטעראטור היםטארישן כאראקטער. די ״ביבליאסעק• (םיןו) כאראקםעריסטיש איז אויך, אז באלד נאך 1616 הײבט זיך אן א1 ענלעכע דעמאקראטיזירנדיקע שטרעמונג מיט שװערע אינערלעכע קאמםן בײ די ם־׳אנקפורטער ײדן, װאם האבן דאך בומײםטן געליטן אין פעטמילכם אויפשטאנד. בײם גארן אנטיסעמיטיזם פון די פראנקפורטער בירגערלעכע רעװאלוגיאנערן האבן זײערע פןןדערונגען דאך געעפנט די אויגן די ײדישע מאסן אויפן ענלעכן שתערן יאך, װאס די ײדישע תקיםים און קצינים האבן זײ אנגעװארםן.— בײם ״שכתי־צבי״ליד׳ מאכס אויך אן אויםגע• גײכנסן אײנדרוק װײנרײכם אויספירלעכער ארײנפיר, װי די זײער אינטערעםאנטע דערקלערונגען און פארטײטשונגען גום טעקםט פון דעם ליד. דאס ליד גופא. פארפאסט פון ״יעקב בן בנימין• װאלף ט ו י ם ק פון פראג״, שפיגלט אפ די הויכע און פרײדיקע באגײםמערונג פון די ײדישע מאםן יענע יארן, װען שבתי־צבים גלאנץ איז נאך געװען פריש און שטארק. נאך א פאר היסטא• רישע לידער םון דעם ¥11^ י*ה האט דר. װײנרײך — אין איבערדערעײלונגען און אין אריגינאל (1 ליד)-פארעפנטלעכט אין דער גװײטער העלפט אין זײן פאפולער בוך ״שטורעמ■ װינט, בילדער סון דער ײדישער געשיכטע אין 11\צ יארהונ• דערט׳ (םארלאג ״סאמאר* װילנע 1927). אין א געטרײען אי• בערדרוק ברענגט װײנרײך דאס ליד װעגן דעם װילנער בלוס• בלבול דןןם יאר 1690. גןןר םון אן אנדער מין איז דאס ליד ״המבדיל-. װאם נ. שטיף האט פארעםנטלעכט אין דער מינסקער ״עײטשריפט• (1926). ס׳איז םארפאסט סון דעם טאלענטפולן ״א ל י ה ו ב ח ו ר (א ל י ה ו הלױ)• אין יאר 1514. שפעסער איז אליהו בחור געװארן דער בארימסער גראםאטיקער, דער ליבלינג און דבי פון די אײראפעישע הומאניססן. ״המבדיל׳ שטאמט נאך םון דעס אויטארס ערשטן פעריאד, װען ער האט געסירס אן ארעם, שװער לעבן, געהאט א סך פרנםות (געװען א םוםר. א זינגער, א שפילמאן, א מלמד) און װײניק ברויט. געדרײט זיך אין אן אײגנארטיקער באהעמע. ״המבדיל• איז א באהעמע־ליד: א פאש• קװיל אויף א קאנקורענט א מלמד ״הלל כהן•. אליהו בחור באשולדיקט אים אין כלערלײ זינד, קודם״כל עראטישע. בײדע גדדים האבן געשאסן מיט פאמפלעטן, און ״המבדיל• איז, װײזט אויס, נישט דאם ערשטע און נישט דאם לעבטע װארט אין דער דאזיקער קריגערײ (זי קומט פאר אין װ ע נ ע ג י ע). נ. שטיף האט צום ליד גוגעגעבן באמערקונגען מיט א םך קאמענטארן. װאס זענען װיכטיק אויך סון קולטור-היססארישן קוק, נישט בלויז פונם לינגװיססישן. מיר װעלן לםוף דערמאנען א װיכטיקע אויסגאבע, װאס איז ארױם שוין נישט םון דעם קרײז ײדיש־פארשער: ם׳איז דער פאטאגראםישער איבערררוק פון דעם ״ספר משלים• פון ״משה בן מנשה אליעזר װאליך׳. געדרוקט אין פראנקםורם-מאין אין יאר 1697, מיס פרעכטיקע האלצשניטן. דער ״םפר משלים• פון יאר 1697 איז א געלונגענערע קאמפילאביע פון צװײ משליס־ביכער: די ״משלי שועלים• פון .ברכיה בן נטרונאי הנקדן• (םוף 11צ—אנהײב 111^ י׳ה) און דעם ״משל הקדמוני• פין ״יצחק בן שלמה אבן םאהולה* (פארפאסט 1281). דעם ״ססר משלים• האט פארעםנסלעכט די ״סאנטשינא־געזעלשאפט• אין בערלין און צוגעגעבן א דײטשישע איבערזעבינג פין ד*ר ר. בעאטים און פראפ. פרײמאנם זײער א קארג םארװןןרט