Literarishe bleter · 1928-02-03 · 5 (3.2.1928) · p. Seite 87

87 ליםערארישע נלןסןר 5 ןא קאנסזןר (.מימיקרי׳) הזןס םין דיס צו גײס געםירס אין ״םרײנד־׳ דעם געזעלשאםסלעכן םעליעטןןן. באלד נןןכדעם, װי עס איז געםאלן די םןןרטיארסור־פעסטונג. הןןס ער אין זײן שעליעסאן געבראכט א שמועס. ײדן רעדן װעגן דעם שרעק• לעכן יקרות, װוןם איז אין די לעצטע װןןכן געװען אינם בא׳ לאגערםן םןןרט־ארטור: א סונט רינד־פלײש הןןט געקןןסט 3 רובל, א האלב םונט םוטער—5 רובל, א הון-סז רובל, א םינט חזיר־םלײש — 4 רובל. רופס ז־ך ןןן אײנער םון די ײדן: כ׳םארשטײ א הון, א שטיקל רינד־םלײש. — ב ע ר ד ו, חזיר, װןןס קריכסטו קײן פןןרט־ארטו רזו.. מיר הן$ט זיך זײער געגלוסט ןפדרוקן דעם פעליעטאן, אבער איך האב געהאט שטארקע סםקות, האב איך באשלאסן צו באװײזן לאנדױ קאנטןןרס מאנוסקריפם. דער װיביקער םעליעטאן איז אים זײער געםעלן, ער הןןט שטארק געלאכט. ״עמעצער װעט דאך געװים מסרן — האט ער געזןןגט-און איך װעל קריגן אן ןןנםראגע םון מיניסטעריוםן טןן לאםיר א טראכט טון, װןןם איך זאל דעמאלם דערויף ענטםערן׳. מיר הןבן זאלבענאנד בוגעגרײט טעמים אויף בו בשרן יענע שטעל, און דער םעליע• טןןן איז אן שום ענדערונגען ערשינען אין ״םרײנד״. אין אלע ײדישע שטעס און שסעטלעך האט ער געמאכט אויםזען, מען הןןט מםש געלעקט די םיננער. אין עטלעכע טעג ארום איז שוין אין מיניםטערױם אנגעקומען א מסירה, און לאנדוי הןןס ערהאלטן א שטרענגע אנםראגע: װי אזוי הןט ער עס ערלויבט אזא מין שסעלז ןןבער די טעמים. װאס ער הןןט ןןנגעװיזן אין זײן שריפםלעכער ערקלערונג, זענען אנערקענט געװןןרן םאר געניגנד, און ם׳איז םאריבער גלאט. די מסירות זענען געװען א באזונדער מין מכה. עס פלעג נישט אריבער א װןןך, מען זןןל נישט םארמםרן דעם ״םרײנד׳. מםרן פלעגן שסןןטישע באלעבאסים, װעלכע מען האט )ןנגערירם אין א קארעספןןנרענץ, יונגעלײט, װ$ם םען םלעג נישט דרוקן זײערע אומגעלומפערסע שירים, און סתם ליבהאבער םון א מםירהלע. אײנמאל, בײם אפדרוקן א קײזער• לעכן באםעל, איז אין ״םרײנד׳ געשען א גרײז: אין דער נוםח• םראזע *זײן םאיעסםעם הןןט םיס דער אײגענער האנט ןןנגע• גײכנס א.א.װ.', איז אינם װזןרט ״אײגענער״ ןןנשטןןט דעם ג׳ געשטעלט געװארן א ז׳ז דער קןןרעקטאר הןןט עס נישט בא• םערקט, און עס איז ארויסגעקומען: ״אײזערנער האנט״. דער בוםעליקער כאראקטער םונם דרוק־םעלער איז געװען אזוי קלאר, דןןס אין דער צענזור-םארװאלטונג איז קײנעם אםילו נישט אײנגעםאלן כו מאכן אן ןןנםראגע מכח דעם. ןןבער געלעגנהײס כו שאנטאזשירן און ״סטראשען״ די רעדאקציע הןט דער דרוק-םעלער געגעבן. א בײט לאנג םלעגן פראװינביעלע םאר• םאםער םון נארישע ״הכחשות״ אדער םשונה-װילדע שירים, בעטנדיק אין זײערע בריװ אפצודרוקן זײערע ״װערק׳, מוםיף זײן דיפלןןםאטיש: פארגעםט נישט ןןן דעם ז־!... געװען אין יענע בײסן א ״מחבר״ — דער באװוסטער שנןןרער חאשקעס. ער םלעג מיט זײנע םשונהדיקע רוםישע און העברעישע ביכלעך גײן איבער די פעטערבורגער און םאסקװער הןןםעלן און, ארױםגעםינענדיק נןןך די פאמיליעס ײדן, ארײנרײםן זיך בו זײ אין נומער און םרעך םאדערן און טענהן, אז זײ ס ו ז ן קויםן זײן םחירה. ער םלעג נישט אװעק, ביז מען הןןט אים נישם געגעבן א קערבל. אײנעם א פשוטן באלעבןןס אין מינםק, װעלכער ה$ס נישט געװןןלט קויםן זײן ביכל, האט ער געםטראשעט: ״םארגעסט נישט, אז איך הןןב איז געװען אן אמתער םארגעניגן. ביזן ״פרײנד׳ בין איך מיט אים, אלם בענזזןר, געקומען אין בארירונג נןןר אײן מזןל: בשעת איך הןןב אין יןןר 1901 אינאײנעם מיט מײן אומשאר• געסלעכן םרײנט פ. מארעק ארויםגעגעבן אונזער םןןלקםלידער■ זאםלונג. קײן איבעריקע שםרענגקײם האט לאנדוי דעמןןלט נישם ארויסגעװיזן. אינם פעטערבורגער *הםליץ׳ פלעג מען אים האלטן פאר ״א בענזןןר א גזלן׳. כמעט גאנבע דרײ יןןר האב איך אינם ״םרײנד׳ געהאס טןןג-טעגלעך גו טון מיט ישראל לאנדוי, און איך קןןן באשטעסיקן, אז אויב ער איז אלם גענזןר געװען א ״נזלן״ (םאקטיש איז עס נישט ריכסיק), איז דאס אלנפאלס געװען א ״ײ ד י ש ע ר גזלן׳. אין די טעג נאכן קישענעװער פאגרןןם םלעג ער, בײם לײענען די זאץ• אפכוגן מיס די שרעקלעכע באריכסן, װײנען װי א ביבער, און ער הןןס ערלויבם גו דרוקן װעגן דעם פאגראם אין ״םרײנד׳ אזעלכע זאכן, װןןס די פראװינגיעלע העברעישע בײסונגען הןןבן נישט געהאט קײן םעגלעכקײט בו פובליקירן. די ערשסע בײט םלעגט לאנדוי טעגלעך קומען ןןװנטם צו אונז אין רעדאקביע, װו ם׳איז םאר א־ם געװען א באזונדער ביםער, און ער הןןס דןן געלײענט די זאץ־אפצוגן. ער הןןט זיך, אפנים, געװאלם גענוי ןןריענטירן אינם ״םרײנדם״ ריכטונג און מהות בכלל. אינטערעסירס הןןט אים נןןך עטװאס. א גרויסע טעגלעכע בײטונג םיט אן אײגענער דרוקערײ איז א םין סאבריק, שיט א םך רעדלעך״מענטשן, װו יעדער האט זײן ספעביעלע באשטיםונג—םיטארבעטער. קאנטןןריםטן, עקםפעדיטארס, זעבער, סטערעןןסיפירער, דרוקער, אײנבינדער! עס קןןכט, עס באװעגט זיך, ם׳איז א שטענדיקער הו־הא. דעם אלטן לאנדוי, װעלכער איז געװען א רירעװדיקער, לעבעדיקער מענטש, איז עס זײער געפעלן. בײ זיך אין דערהײם, װו ער א־ז געװען אײנער אלײן, איז אים געװען אומעטיק, און ער םלעגט גערן ביז שפעס אין דער נאכט זיבן אין אונזער רעדאקביע, בוקוקנריק זיך צו דער האװערײ און װארטן אויף״די זאץ-אפבוגן. מיט דער בײט איז עם אים אבער דערעסן. דער גאנבער זאץ פלעג גרײט װערן ערשט א זײגער צװײ בײנאכט! םארזיבן זיך אזוי שפעט איז אים געװארן שװער. ער איז שוין געװען איבער זיבעביק יאר אלט. אײנמןןל, םארבלײבנדיק מיט מיר אונסער םיע־ אויגן, הןןט ער מיר געזןןגט: ״אײך איז טײער אײער ״םרײנד׳, און םיר — מײן שטעל. איך האב קײן פחױז נישט בו זיצן אזוי שפעט, לײג איך אײך פאר — בענזורירט אלײן. איך םארלןןז םיך םאלקאם אױף אײך״. און איך בין אלײן געװארן דער בענ■ זאר םונם ״סרײנד׳, װעלכער איז םון יענעם םאג אן םאקטיש ארויםגעגאנגען אן פאר׳בענזור. אז דער נומער איז שוין גע■ װען אפגעדרוקט און אפגעגעבן אויף דער פאסס, םלעג לאנדוי קומען מיס זײן ״קלאפערגעבײג׳ (אזוי הוןס ער גערוםן זײן צענזןןר״שטעםפל) און שוין לאחר המעשה אפשטעמפלען די נעכטיקע זאץ-ןןפדרוקן. םײן לאגע, אלם בענזןןר איבער זיך אלײן, איז, אםת, געװען זײער םאראנטװןןרםלעךז ןןבער אין דער זעלבער לאגע האבן זיך דןןך געסונען אלע רעדאקםןןרן םון די פעטערבורגער רוםישע בײסונגען, װןןם זענען געװען סרײ םון סןןר-בענזור. אין באזונדערס ריזיקאלישע םאלן סלעג איך םאכן א שאלה בײ ישראל^לאנדױ,^ און ער פלעגט במעט קײנמןןל נישם אסרן. ער האט געהאם דעם מוט בו שסעלן אױף זיך. ״םען דארף אםריער האבן טעמים, םארװאס איך הןןב עס דורכגעלןןזס׳ — דןןס איז געװען זײן גרונס־כלל, און אויב ער האס געקאנט צוטראכטן דעם נויטיקן טעם, הןןט ער עם שוין געהאלםן פאר כשר. איך געדענק דעם םאלגנדן םאל: דיר ל.