Literarishe bleter · 1928-02-03 · 5 (3.2.1928) · p. Seite 86

ליסזוןוישן נלעסעו 86 5 ץיו אין פעטערבורגער רוםישע דרוקערײען, אױסשרײגן םון אױם־ לאנד םאשינער צום זעבן. דןןם אלץ האט, זעלבםטםארשטענדלעך, געםןןדערט א סך זןןרג און פי. א ײדיש םאגבלאט איז סעכניש דעםןןלט נכלל געװען אזא נײע זאך, דןןם אפילו אזא געניטע שריםטגיםערײ, װי ארגלבראנדס אין װארשע, איז ארײנגעםאלן אין א טעות און דערמיס פארשאםט א םארשפעטיקונג פון ערשטן נוםער ״פרײנד׳: דעם 31־טן דעבעמבער בײנאכט הןןס זיך בײם זעבן די בײטונג ארויסגעשטעלט, אז ארגלבראנד האט אונז געשיקם בו־װײניק אותיות ״עי. איבס, בײם נײעם אױםלײג, איז דער ,עיך בםעם װי פארטריבן געװארן םון ײדישן גבול. דעםאלם אבער, מיט 25 יאר בוריק. איז ער געװען א גרויםער יחםן, פון די ײרישע הויפט׳אותיות, — און גרןןד אים האט אונז די שריפטגיסערײ בוגעשיקט אזוי װײניק. אז עם הןןט נישס גע־ קלעקט אפילו אױף א נומער. עס איז גארנישס געװען בו סון. מען האט געמוזט דערװײל דעם 1־טן יאנואר געבן נןןר א ,במקום־נומער״, א בלעטל מיס עטלעכע דעפעשן, עקססרא ביענגען פון װארשע א טראנספארט ,עינם*, און ארויםלןןזן דעם װירקלעכן ערשטן נומער מיט םיער טעג שפעםער, דעם 5־טן יאנואר 1903. ביז העלפט אקטאבער 1905 איז דער ,פרײנד׳ ארויםגע־ גאנגען אונסער סאר־בענזור. לעגאל הןןט עס באטײט, אז דער בענזאר האט געדארפט אסריער דורכקוקן און ערלױבן דעם גאנבן זאץ. א בענזאר הןןבן מיר געהאס זײער אן אינסערעםאנטן מענםשן — ישראל לאנדוי י(בו אים הןןט ןןנגעהערט די ײדישע בענזור אין פעטערבורג און די אויםזיכט איבער אלע ײרישע בענזארם אין גאנץ רוםלאנד). ער איז געװען א גרויםער למדן, קלןןר אין דער גאנצער ײדישער ליםעראטור, א םײערדיקער חסיד. א לענגערע בײט הןןט ער זיך אויםנעהאלטן אין פעסער־ בורג אלם שתדלן אין חסידישע ענינים. דער שסרענגער פע־ םערבורגער גראדןןנאטשאלניק גרעםער הןןס אים נישט געגעבן קײן װױנרעכטן לאנדוי איז יןןרנלאני. אויםגעשםאנען די הארב־ סטע רדיפות םון דער פאליבײ, זײער ןןסט םלעגט ער — שױן אן עלטערער מענסש — נעכטיקן אױף דער גאם. און סוף־כל■ םוף האט ער נישם אױםגעהאלסן — ער הןןט זיך געטויםס (גע־ װארן א לוטעראנער). דערנאך הןןט ער באקיםען א שסעל אין דער בענזור םארװאלסונג. ם־איז געװען אן ןןריגינעלע םיגור: א משוםד, װאס איז פארבליבן דער זעלבער םלאם־םײערדיקער חסיד. דערמאנענדיק דעם בעש״םם נןןמען, םלעגט דער גע־ םויםטער לאנדױ אסריער בוגײן בום םענסטער און א רײב סון סיט די הענט איבערן גלןןז. ס׳איז כאראקסעריםטיש. װי אזוי מיר האבן זיך באקענט. דאס איז געװען אין יאר 1898. װען ער איז שוין לאגג געװען געטויפס. איך האב דעמאלס געסירט די קריטישע ןןפסײלונג אין ,װןןסכאד*. אין בערדיטשעװ איז ןןפגעדרוקט געװןןרן (אונסערן נאמען ,עלים לתרופה׳) א זאםלוננ בריװ פון ד־ נתן שטערנהארץ. דעם תלמיד םון ר־ נחמן בראבלאװער, — הןןב איך אין ,װאםכאד״ געגעבן װעגן דעם אינסערעםאנסן בוך אן ארטיקל, אונטערגעשריבן: ,ש. ג׳ דער םשומד לאנדוי הןןם זיך נישט געפוילט דערװיסן זיך אין רעדאקביע םײן נןןםען און אדרעס און איז בו מיר געקוםען ןןפדאנקען דערםאר, װןןם איך האב געשריבן װעגן דעם תלםיד פון בעש״םם אור־אײגיקל. לאנדוי איז געװען א זעלטענער פקח. אין שמועסן מיס אים ליטעראםור, ברענגען סובליביסטיק, אינםארמאטיװע כרןןניק, בײטונגם־איבערזיכטן, קזןרעספאנדענבן הײמישע און אויסלענדי• שע א.א.װ., א.א.װ. בײ הײנטיקע_בײסן איז עם נישט שװער— דעמאלט אבער האס םען דאס אלץ געמוזס באשאםן פון גאר־ נישט, װײל די אלע זשורנאליסטישע זשאנרען און זײערע םזןר־ שטײער זענען נאך בײ אונז במעס װי נישס געװען בנמבא. און אויב דער ,פרײנד״ האט. למשל. שוין נישט רעדנדיק פון דער ײדישער ,סשערטא׳, זיך באזןןרגט אין די װיכםיקםטע ײדישע פונקטן פון דער גאנבער װעלט רעכטע און שטענדיקע קארעספאנדענסן. בװישן זײ אזעלכע כחות, װי ל. מאבקין אין בערלין. ב. גארין און ח. אלעקסאנדראװ אין ניו־יארק, א. פרומקין אין פאריז א. ד גל״ איז עם געװען א רעזולטאט פון יענער גרויםער ארגאניזאביאנעלער ארבעס, װאס די רעדאקביע האש גערוזט דורכםאכן. א־ר טעסיקײס איז מםילא די ערשסע בײט געװען זײער שװער, אבער װי יעדע ש ע פ ע ר י ש ע אר־ בעט, האט זי דעם טוער געבראכט סרײד און תענוג. אזוי װי די ײדישע פרעסע אין רוסלאנד האט ביזן ,פרײנד׳ געהאט נאר װאכנבלעטער. װןןם זענען מםילא געשסאנען װײט פונם טעגלעכן לעבן מיט זײנע דערשײנונגען. פראגן און נײעס. האבן נאך דעמאלט אין אוגזער ליטערארישער שפראך אויםגעפעלט װערטער םאר די םאמע עלעמענטארע. געװײנלעכע באנריםן, מיט װעלכע א טעגלעבע בײטונג האט יעדע רגע בו םון. דןןס האט זיך, למשל. ארויסגעשסעלט שױן בײ די ערשסע דעפעשן, װעלכע מען האט באדארפט איבערזעבן. סאג־אײן טאג־אוים האס די רעדאקביע געהאט פאר זיך א שאפונגם-ארבעט אויך בנוגע בו דער ײדישער טערמינאלאגיע און דעם בײטונגס־סטיל בכלל. אויסער אזעלכע אינערלעכע מניעות, זענען נאך געװען א גאנבע םאםע אויסערלעכע, טעכנישע שװעריקײסן, װעלכע מען האט באדארפט בײקומען. ראשית־בל, לםשל, האבן מיר געמוזט ארגאניױרן אן אײגענע ײדישע דרוקערײ. אין פעטער־ בורג איז עס נישס געװען קײן גרינגע זאך. דער סענאט הןןט םיט א צײט פריער ארויסגענעבן די קלוגע ערקלערונג, אז זעבן — איז קײן האנטװערק נישט, יעדערער קען עס, און דע־ ריבער האבן ײדישע זעבער קײן װוינרעכס נישס אויםער דער ,טשערטא׳. און טאקע: די אלע זעבער, װאם מיר הןןבן אראפ־ געבראכס פון װילנע, האט די פןןליבײ תיכף אנגעשריבן .נא װיעזד״ נישס ערלויבט זײ אפילו א־בערבונעכטיקן אין פעםער־ בורג. אםת. םיטן ,אויבערשטנס׳ הילף האבן מיר זײ דאך אײנ־ געארדנס. דער .אױבערשםערי — דאם איז געװען דער .פאס־ סארטיסס״ פון אונזער קװארסאל, פארקאװסקי. װאס הןןם געװוינט אין אײן הויז םיט מיר, גראד איבער מײן דירה, און ער האט, פארשטײט זיך. פאר א רעכטע םומע, מבסל געװען די ערקלע• רונג םון סענאט און געגעבן אונזערע זעבער װוינרעכם אין יענעם שטאסיטײל, װו ער איז געװען דער מושל. אבער װי־ םיל עגמת־נפש. מי און קאפדרײעניש האט דאס אפגעקאסט! אונזערע װילנער זעבער זענען פארבליבן אין פעסערבורג, אנער קײן גרױם נחת האט מען םון זײ נישט געהאט: דןןס זענען געװען ס־רוב עלטערע מענםשן. אמת, רעכטע קענער םון דקדוק. זײ םלעגן קײנמאל נישס םארגעסן, װו מען דארף שסעלן דעם ,שוא״ן אבער זײ זענען געװען געװוינט צו ארבעטן אין װילנע, בײ ,האלמנה והאחים ראם״ אויף מחזורים און סדורים,— זײער פינקםלעך, — אבער פאװאלינקע, נישס געאײלס. בו דער דרוק־ארבעט פאר א טעגלעכע בײטונג. מיט איר גע־ שװינדקײט. זענען זײ גארנישט געװען בוגעפאסט. מען האט געםוזט אויסטײלן םון בױישן זײ די ױנגערע, םער באװעגלעכע, שאפן נײע ײדישע זעבער םון יענע ײדן, װאם האבן געארבעט