Literarishe bleter · 1928-01-27 · 4 (27.1.1928) · p. Seite 67

67 ליםערארישע פלעםער 4 געשיכטע פון ײדיש / װילנע יאסאסאס׳ און דעם רזןמאן סון רודןןלף סין עמס. אין דעם זעלבן ,לאנדוי־בוך׳ (ז. 50-42) פובליקירט יצחק ריװקינד א .שײן ליד םון די האנדװערקסלײט׳, םאר■ פאסט םון א געװיסן .דוד םוזיקום׳ אין 111׳\^ י׳ה. דער מחבר הז$ט, װײזט אוים, געשטאמס םון דער באלעבאםישער שיכט, און ער רעדט מיט ביטול, מיט א חוזק־טןןן םון ײדישע הןרעפאשניקעםז דאם ליד גיט אבער אן אינטערעםאנט בילד פון אמאליקע ײדישע פרןןםעםיעם. צױײ זײער אינטערעסאנטע לידעד פובליקירט אויך די מינסקער .צײטשריםטי (1926). ד׳ר מאקס װײנרײך ברענגט א ײדיש ליד װעגן .שבתי-צבי׳ םון יאר 1666. דאס 1|/\\ י׳ה איז בכלל דןןס קלאסישע י׳ה םון דעם ײרישן היסטןןרישן ליד. די גרויםע גזירות און באװעגונגען פון דעם יארהונדערס האבן אויםגעלעבט די ײדישע היםטארישע ליריק, און זי גיסט זיך פאנאנדער אין פארשײדנסםע קלאג לידער, װאס שטײען םון אײן זײט אונטער דער השפעה םון דער העברעישער .קינה*, פון דער אנדערער זײט נאשן זײ א סך םון דעם דײטשישן היסטןןרישן םאלקסליד, װןןס בליט זיך םאנאנדער גלײכבײסיק אלם רעזולטאט סון די גרויסע פןןליםישע און םאביאלע קאמםן אין דעם דײטשישן פןןלק אין דעם ¥1^ אין ײה. דער פןןעסישער און עסטעטישער װערט םון די ײדישע היסםארישע לידער איז נישט גרויס; ם׳רוב איז עם געגראמטע פרןןזע מיס טראדיציאנעלע, סקארבאװע װענדונגען און םראזעס. דאם מינערט אבער נישט זײער באטײט אלס היםטןןרישע דאקוםענטן און באריכסן. סאראן פאלן, װו דאס ײדישע היםטןןרישע ליד איז פארבליבן דער אײנביקער עדות םון א װיכטיק געשעעניש ןןדער גזירה. ד׳ר װײנרײך הןןט שוין סארדינסטן סאר אט דעם לי• טערארישן זשאנר; ער האט ישעתו איבערגעדרוקט די היםסןן■ רישע פאעמע .סגילת װינץ׳, םארםאםס אין 1616 םון .אלחנן בר אברהם העלן םון םראנקםורט׳מאין׳, א פאעטישע באשרײבונג פון די ברות, װאס ײדן זענען אױסנעשטאנען אין פראנקםירס בעת װינצענץ פעטמילכס אויסשטאנד (1612—1616). (פעטמילכם אויםשטאנד האט אויםפירלעך באהאנדלט ק ר א ק ו י ע ר, דער היםטןןריקער םון דעם םראנקםורטער געטא, אין גײגערס צײט■ שריםט, /\1—/\, און אין א קירבערן נוםח אין זײן געשיכטע םון ײדן אין םראנקפורט, 1925, קאפיכל צ1). ד״ר װײנרײך האט בו דער פובליקאביע בוגעגעבן אן אויםסירלעכן ארײנםיר, גרינטלעך דורכגענומען במעט אלע פראגעם, װאס שװימען אויף ארום דער פןןעמע. דער םעלער איז נןןר, װןןס אין זײן איבער• דערבײלן דעם אינהאלס םון דער פןןעמע איז פארלוירן געגאנגען דער םןןלקם־כאראקםער םון דער אויםשטאגד־באװעגונג און ס׳ה$ס זיך באקומען דעד אײנדדוק, אז זי איז געװען געװענדט נןןר קעגן ײדן. די ײדן אין סראנקסורט, זײער רעכסלעכע און עקןן• נאמישע פןןזיביעס, הןןבן טאקע געשפילט א גרויסע ראלע אין די סאדערונגען םון די רעװןןלוציןןנערע שינטן באםעלקערונג, און אויסגעלאזט האט זיך טאקע מיט א פאגרןןם דעם 22—23 אויגוםט 1614 (מע האט בעראבירט די ײדישע גאס),—און דאך איז דער םהות פון דער באװעגונג געװען די סיםע אומבופרידנקײט מיט דער אליגארכישער הערשאפט םון א גרופע פאטריבער. די בא■ װעגונג האט געלאזט טיםע װןןרבלען, איז געװען דורכוים פאלקס• טימלעך; דערםון נעמען זיך אירע נבחונות דורכאנאנד 4 יןןר. (סיף קי!1<ו) נײע ארבעטו צו דער ס(ס <• ר י ק אל־יט־ײדיש ז\1^ — ש/א^ דןן דארף מען םארבײכענען דרײ מינים ארבעטן: 1) דאס םארעפנסלעכן םעקסטן, 2) באשרײבנדיק־אנאליסישע אפ־ האנדלונגען, 3) אפהאנדלונגען םון א סינטעזירנדיקן כאראקטער. מיט ט ע ק ם ט ן — די דרינגנדיקסטע נויט פון דער אלט-ײדיש־פןןרשונג — האלט דןןם נאך אלץ שװאך. דןןס װיכ• טיקסטע, װאס איז אין דעם פרם ןןפגעסון געװןןרן. —דאס איז דד. י. שאבקיס פאסאגראפישע אויםגאבע פון דעם בװײטן טײל .שמחת הנפש׳ (ניױיארק. 1926. פארלאג מאקס נ. מײזעל). עם איז א לידער־בוך פון א מוםר־מחבר, א געװיסן .אלחנן הענלה בן בנימין װאלף קירכהאן׳, א דײטשישן ײדן םון דער העסע■ נער פראװינץ, װאם הןןט אבער א סך געװאנדערט, געװען אויך אין בוילן, און, משמעות, דא חתונה געהאט מיט א טןןכטער פון דעם באקאנטן מחבר םון .קב הישר״, בבי הירש קײדענא■ װער אלחנן קירכהאן איז נעשטארבן אין טיפן עלטער, יעדנ■ סאל, נאך 1731. ער איז, װײזט אויס, געװען א דײן, אםשר א װאנדערנדיקער מגיד אויך. זײן לידער־בוך איז ארוים אין פירט (פױרדא) 1727, געדרוקס מיט נןןטן. די זאמלונג איז בכן װיכסיק אלס קװאל פאר דער געשיכטע פון דער ײדישער פאלקם־מוזיק אויך. די לידער גופא זענען זמירות און שירים מיט א פרומער מוסר־טענדענץ, און זײער פאעטישער װערט איז זײער קלײן. װיכטיקער איז שוין דער קולטור־היםטארישעי װערס פון דעם בוך. דא זענען םארבײכנט א םך װיכטיקע שטריכן בו דעם ײדישן לעבן אין די קלײנע, םארװארפענע דײטשישע ישובים. דר. שאבקי האט בוגעגעבן א קולטוסהיסטןןרישן ארײנ• פיר, אנגעזאמלם די קארגע מאטעריאלן װעגן דעם מחברם לעבן ^און זײן תקוםה. א שאד. װןןס דר. שאבקי הןןט נישם פארינסערעסירט א מוזיק־קענער, װןןס זאל רעםערירן װעגן די מעלאדיעם אין דעם בוך. איך װעל נןןך אויםמערקזאם מאכן׳ אז דאס ,התעוררות ליד׳ איז א באארבעטונג פון אן אלם ײדיש .טויטן׳ליד׳, װןןרום אן ענלעך ליד איז אונז באקאנם ססז יאר פריער, פארפאסט ר׳ יעקב בן אליהו טעפליץ םון פראג, םיטן בונןןמען ,פרום ר׳ יעקב׳* (3637 08). א רײ אויםבוגן פון פארשידענע דרוקן׳ און^ האנטשריפטן פון דעם ,בבא־בוך״, .ארטור ראמאן׳, ,מעשה־בוך׳, ,כלילה• ודימנא׳, .זיבן װײזן מײנסטער״, ,בן המלך והנזירי און די גאנבע רןןמאנטישע נןןװעלע ,מעשה בריעה וזסרר,' האב איך געגעבן אין מײן בוך ,װעגן אלם׳ײדישן ראםאן און נאװעלע׳ (װארשע 1926), א װיכטיקע דערגאנבונג זענען די אויסבוגן, װאס פראפ. װ. שטערק ברענגט אין ,לאנדוי־בוך׳ (שריםטן םון ײד. װיסנשאפסלעכן אינםטיסוט, פאדלאג ב. קלעבקין, װילנע 1926 ז. 55—67) .אויס די אלט־ײדישע אוברות פון דער מינ■ כענער מלוכה־ביבליאסעק׳. דאס זענען אויםבוגן פון ײדישע האנטשריםטן .בן המלך והנזיר׳ און .בלילה-ודימנאז בפרט איז װיכטיק די מינכענער האנטשריפט פון ,בן הםלך והנזיר׳, װאם שטאמט נאך םון דעם י׳ד״ און איז א קאנגעניאלע איבערדיכסונג פון דעם העברעיש־בודיםטישן ראמאן פונם ערשטן םערםל 111צ ײה. אינטערעםאנט איז פראפ. װ. שטעקערס װונק, אז ם׳לוינט בו באטראכטן, װןןם קער זיך ןןן די ײדישע װער■ סיע מיט די פאראלעלע ד ײ ט ש י ש ע באארבעטונגען םון דער לעגענדע. בפרס םיט דעם ל ו י ב א כ ע ר ,בארלאאם און