Literarishe bleter · 1928-01-27 · 4 (27.1.1928) · p. Seite 66

4 זא ליםערארישע נלוסוו 66 טער ״קלײניקײטןי, װזןס די בױער און טוער םון דער ערשטער ײדישער צײטונג הןןבן געהאט גובר דו זײן אויף זײער ■יןן• נערן־װעג. ״קײן אײמטלעכער בײטונגם־מארק — שרײבם אײנער םון די םיטרעדאקטןןרן פון ״דעם פרײנד, דיר ח. ד. הןןרװיץ אין ״פנקס-, װילנע, 1912 — איז בײ אונז דענםטמאל נןןך נישט געװען; מען האט אים ערשט באשאפן קײן ײדישע לע• זער םון א טעגלעכן בלאט זענען נאך נישט געװען. םען הןןט נישט געװוםם, װער זײ זענען, און װןזם זײ םארלאנגען פון א ײדישער בײטונג. די פראקטישע םוחרים װאלטן פשוס בא־ רעכנט, אז אױף םענםאביעם םיט פוססע מעשיות װעלן אויםן מארק זײן א סך מער בעלנים, אײדער אױף ערנסטער פוב• ליביםטיק און גוטער בעלעטריסטיק... די ארויםגעבער םונם ,שרײנד׳ זענען אבער געװען םער אינטעליגענטן, אײדער סוחרים, כ׳װאלט געזןןנס — גוטע אינטעליגענסן און שלעכטע, אבער גאר שלעכטע סוחרים... אלם אינטעליגענסן האבן זײ געפילט די גרויסע מאראלישע און געזעלשאפטלעכע אחריות, װןןם זײ נעמען אויף זיך, בוטרעסנדיק בו באשאפן אן ערשטע ײדישע טעגלעכע בײטונג, און זײ האבן דעריבער געשטרעבט בו מאכן םונם ״פרײנד״ אן ערנםט, אײראפעיש בלאט״. דער הויפט־רעדאקטאר פון דעם ״פרײנדי איז געװען שאול גינזבורג. און בו אים זענען אײנגעלאדן געװןןרן ד*ר ח. ד. הורװיטש, ד״ר יוסף לוריא און ש. רןזענםעלד (די רע• דאקטןןרן פון די װעכנטלעכע ״ױדישע םןןלקםבײסונג׳, ״דער ױד״ און .די װעלט״), אלם שטענדיקע מיטארבעסער הןבן זיך באטײליקט אין ״םרײנד״ די גאנבע ײדישע ליסערארישע משפחה, — די אלםע און די יונגע. — זײער םיל ןןרס איז אין ״םרײנד״ ןןפגעגעבן געװארן פאר ערנםסער פובליביסטיק און בעלעטריסטיק, םיל װײניקער—דעם לעבעדיקן בײסונגם־מאטעריאל. און ם׳איז גאנץ פארשטענדלעך. אין דעם רוב שסעט איז דער ״פרײנד״ ןןנגעקוםען אויםן בװײטן און אויםן דריטן טאג, הןןס ער נישט געקאנט שלאגן אויף דרינגנדיקע. לעבטע אינפןןר• מאביעם, און חוץ דעם—בוריק מיט 20—25 יאר איז בכלל די בײטונג געשטאנען אינם אינפארמאטיװן זין םיל־םיל נידעריקער װי איבט. דער ערפאלג פון דער ערשטער ײדישער בײטונג איז געװען א קןןלאסאלער. מ׳האט ןזנגעהויבן מיט א טיראזש םון א 15 טויז. און דערגרײכט אײן בײט ביז 50 טויזנט עקז. און נישט נאר אין טיראזש, אויך די ײדישע שפראך האס אין משך פון די יארן, װאס ״דער םרײנד״ איז דערשינען, אלץ סער זיך אנסװיקלט און בארײכערט געװןןרן מיס נײע אױם• דרוקן, באגריםן און טערמינען. װײל אבאזונדער ליבע און אויםמערקזאמקײט האבן פארמאגט די םידער סון ״פרײנד״ בו ײדיש. ״דער םרײנד״ האט אויך אדורכגעמאכט במשך פון די 10—11 יאר, װאס ער איז דערשינען, פארשײדענע עטאפן,—גע־ װענדט םון דער בײט. סביבה. אלגעמײנע שטימונג און אויך פון די מיםארבעסער, װעלכע זענען געװען די סאן־געבער אין ״פרײנד״. אמאל בױניסטיש, האלב־בױניסטיש, ראדיקאל־דעמןן• קראטיש און ײדישיםטיש, און אין אלע בײטן איז םען געגאנגען ערנםט און באטראכט און באדענקט, װי ם׳פאסס פאר בנבודיקע און ערנסטע שריםטשטעלער און זשורנאליסטן. דער ,םרײנד״ הןןט געשפילט א באדײםנדיקע ראלע אין דעם ײדישן קולטור־געזעלשאםסלעכן לעבן פון די ײדן אין רוסלאנד און זײנע םארדינםטן פאר דער ײדישער ליטעראטור און ײדישן װארט זענען גארנישט אפבושאבן. א מין סרוים, װאם װער-װײםם װי׳אזױ און װען אין דורך־װעמען ער װעט אמןןל םארקװירקלעכם װערן. די בארישע רעגירונג הןןט זיך דאן םעםט געהאלטן בײ אירס, אז קײן ״זשארגאנישע״ פרעסע װעט אין רוסלאנד נישס זײן. אזוי קאטעגאריש האט מען אפגעענטפערם די אלע, װעל• כע האבן געפרובט זײער םזל און געבעטן א דערלויבעניש אויף א ײדישער בײטונג אין רוםלאנד (אםילו א װעכנטלעכע). — אין רוסלאנד װעס קײן ײדישע בײםונגען נישס זײןז — הןןט אויך זײער שטרענג געענטםערט דער פירער פון דער רוםלענדישער בענזור־םאװאאלטונג אין פעטערבירג. װען ש. רא■ פאפארט (דער שפעטערדיקער ארויסגעבער סון ״םרײנד״) הןןט זיך בו אים לכתחילה געװענדט נאך א דערלויבעניש אויף א טאגבלאט. אבער דןןס, װןןם ס־איז געװען אוםםעגלעך אין לויף םון בענדליקער, בענדליקער יארן, איז פלובים געװארן א פאקט, און אקטןןבער 1902, איז נןןך פיל בקשות, געלט־הובאות, רע• קאמענדאביעס דערלויבט געװארן שאול גינזבורגן און ש. רא־ פאפארטן ארױםבוגעבן א ײדישע טןןג״בײטונג אין םאמע פעטערבורג. פאר יענע בײטן איז עס געװען א נס, און בל־זמן מ׳האט מיט אײגענע אויגן נישט דערזען די בײסונג, האט מען נןןך אלץ נישט געגלויבם. אבער דער נס איז געשען, און אנהײב יאנואר 1903 האט אנגעהויבן בו דערשײנען די ערשטע ײדישע טעגלעכע בײטונג אין רוסלאגד. פאר פיל איז עס געװען סתם אן א בערראשנדיקע דערשײנונג,-א סאגבלאט אין ײדיש (דאן נאך — ארעמער ״זשארגאן״!), פאר פיל — א פרײדיקער אנזאג פון א נײער בײפ, װען די ײדישע םאלקםמאםן קומען בום װארט. און פאר די ײדישע מאסן גוםא—א װונדערבארע אנטפלעקונג: ,םיר זענען דאך געװען װי בלינדע, נישט געװוםט, װןןס אױף דער װײסער װעלס טוט זיך, און איר האט אונ/ די אויגן גע• עפנט״. - איבט האבן מיר שוין א שאבלאן, א נוסח םאר א בעםע• רער און ערגערער, ערנסטערער אדער געלערער ײדישער בײ• טונג. דאן איז א טעגלעכע ײדישע בײסונג געװען נאך א נײעס, און יעדן שריט האט מען געמוזט אדורכםאכן פון ןןנהײב ןןן. דערבי איז די בײטונג דערשינען אין פעטערבורג, װײט םונם ײדישן תהום, און די ארויםגעבער־רעדאקטארן הןןבן בײ דער ארבעט גוסא זיך ערשט געלערנט די בײטונגם־ארבעט. ס־איז אױך קײן טעכנישער אפאראט נישס געװען. שריםט, זעבער, מיטארבעטער האט מען געמוזט אראפברענגען פון װארשע. װילנע, ריגע. און ועל כולם — די װילדע רעכסלאזיקײט: די דערלויבניש אויף דער זעבערײ האס מען באקומען ערשט אין ױגי 1903. און די זעבערס, מיסארבעסער האבן נישס געהאס קײן ,פראװאזשיטעלסטװא״, און אזוי װײטער און װײםער. און אין םיטן־דרינען,—אלע הכנות זענען געמאכט, אויך דער בענ• זן*ר איז שוין געקומען מיט זײן שטעמפל ״לשבט או לחםד״ און ס׳דארף שוין ארויס דער ערשטער נומער — און פלובים: האלטו עס פעלן אויס אותױת ״ע״. די װארשעװער שריפטגי• סערײ האט זיך ןןריענטירט אויף דער סארעלטערטער ארסןן־ גראפיע (פון ״האבין״, ,זןןגין״. ״שרײבין״), און אנשטאט די אותיות ,ע״ אנגעשיקט פולע קאסטנס מים איבעריקע ״י״. און דאס אלץ איז קארג — און מען מוז נןזך האבן אן עסק מיט דער םערמינאלאגיע. מיטאמאל זענען בוגעקומען הונדערסער װערטער, װאס עס פעלם נאך םאר זײ דער אנגענומער פאסי• קער ײדישער אױסדרוק. אט דאס זענען געװען די הונדער•