Literarishe bleter · 1928-01-20 · 3 (20.1.1928) · p. Seite 55

55 ליס<רורי?<ניוס7ו 3 זא ע נ ג ל י ש י * י ןנ ר ה גלןןםארן, װןןם םארטײםשן דעם היגן ענגליש םארן ענגלענ• דער. דאס איז אםשר א שטיקל נחמה פאר אינז. װ$ס גו ביכער םון אמעריקאנער ײדישע שרײבער מיז מען מוםיף זײן גלןןסארן, כדי בו םארטײטשן םארן ײדישן לײענער אין אײ■ ראפע דאם היגע ײדיש... בעת טײל אמעריקאנער קוקן אויף דעם פראבעס םון ענגליש אין אמעריקע םיט בוםרידנקײט, מחמת זײ װילן זען ר ײ ן-אמעריקאנישן באשאף אויף אלע געביטן סון נאביןנא• ליטעט, לשון, פזןליטיק און אםילו, װי לםשל, דער גלח פאטער חלומט — רעליגיען קוקן אנדערע מים דער גרעסטער זזןרג אויף דעם דאזיקן שפראך-פרזןבעם, װײל זײ זעען אין דעם די װילגארױירונג און לןןקאליזירונג םון דער שםאלבער װעלט־שפראך. >ןט די זןנשויאונג האס דןןס געגעבן דעםישסויס בו דער גרינדונג םון דער ״ענגליש־שוץ* געזעלשאםט. ם׳בעט זיך םמש א פארגלײך בװישן די גרינדער םון דער דזןזיקער געזעלשאםט און אונזערע ײדישיסטן, װעלכע טראכטן נישט פון קײן ןןרגאניזירטער אקביע םאר דער ןןפהיטונג פון ײדישן לשון, לןןזן עם איבער בום לעבן, הגם ס׳איז ידוע, אז דןןם לעבן גוםא דארף מען אויך אמאל קירעװען ביד חזקהז בײ אונז מאכט מען. אדרבא, כסדרדיקע קןןנבעםיעס די אנגליביזמען, און אונזערע םײנסטע בעלעסריסטן און דרא• סאשורגן מײנען, אז זײ װעלן זינדיקן קעגן דער לעבנם־רעא־ ליטעס םון דעד היגער ײדישער גאס, אויב זײ װעלן, חלילה. אפװײכן םון די װאנדאליזםען אין דעם ײדיש סון דעם גאסן■ עולם. 2. עס האס זיך אזזי געמאכס, אז די בװײ שפראכן, װאס זענען די בעשפרײטםטע איבער דער װעלט — ענגליש דורך דער בריסישער אימפעריע און ײדיש דורך דער יאנאנ■ דערגעװןןרםנקײט אונזערער איבער אלע יםען — ז$לן באגעגע- נען זיך אויף א ײ ן ארענע) און אז די גרעססע קןןמפאקסע מאםע ײדן ז§ל לעבן אין ענגליש-רעדנדיקע לענדער. לויט אן ןןפשאבונג םון 1925 זענען בלויז אין די בסון׳אמעריקאנישע םארײניקטע שטאטן פאראן איבער ם י ר מ י ל י ןן ן ײדישע נםשות־ לײדער איז נישט םאראן קײן בענזוס םון שפעסער װי 1920, װןןס זןןל געבן א ביםער װעגן דער בןןל ײדיש־ רעדנדיקע, ןןבער אין יענעם יןןר (1920) הןןבן 2,043,613 ײדן ןןנגעגעבן ײדיש (און העברעיש) םאר זײער מוםער־שפראך. דןןס איז זיכער אהיפשער פרןןבענטז דערבײ איז נויטיק בו באםערקן, אז אויך זןן, װו סיװערט ןןנגעגעבן העברעיש (היברו) איז עס-ײדיש, מחמת טײל ײדן מײנען, אז דןןם װןןרט ,היברו״ (עברית, העברעיש) קלינגס שענער װי .דזשואיש״, ןןדער טאקע — װי ס׳הײםט אויך אין ענגליש — ײדיש. ןןט רוםט זיך דןןך די היגע ײדישע אקטיארן־ארגאניזאביע .היברו עקסארס ױניןןן״ (העברעישע אקטיןןרן־ױניאן...). אויך אין סאלן, װו ײדן גיבן־ןןן ענגליש אלם די מוטעסשפראך, קןןן מען נישט גאנץ זיכער זײן. מחמת אמןןל האלט אםילו א ײדיש■ רעדנדיקער ײד םאר שענער ןןנבוגעבן דעם בענזום-באאמטן ענגלישן יחוס און אמןןל װערס עס געטון דורך די קינדער םון איםיגראנטן־עלסערן. װאס גיבן איבער די אינםארמאביע װעגן זײער טאסע-מאמע... איך װיל נײ אט דעם פיגקט — ײדיש אין אמעריקע — ײ ד י ש א ו ן א■ א ל מ י / נ י \ 1. אין ניו־יןןרק הןןס זיך לעבסנם געגרינדעט אן ןןרגאני• זאביע םיטן בװעק אויםבוהאלסן די רײנקײט און שײנקײט סון דער ענגלישער שפראך, אפבוהיםן זי פון שערלעכע אײנסלוסן, װאם קומען פון דער דור״הםלגהשער, םיל־שפראכיקער אמערי• קאנער גאס. דער הויפט־רעדנער אויף א םארזאםלונג איז גע■ ױען א ײ ד י ש ע ר געלערנטער... נןןר, נישט דןןס בין איך אויסן. איך װיל דןן איבערהויפט בארירן די סשעקאװעקײט פון דער גאנבער זאך, אז ענגליש, דןןם רײכע, מעכטיקע, װעלט• באהערשנדיקע ענגליש, דערשײנט םאר אונז סלובים אין א דעםענםיװער פןןזיביע. אנשטאט װאס ביז אהער זענען םיר־ געװוינט בו זען זי אין א פ ע נ ם י װ ע. װי די נישט באזיגבארע ןןנגרײםערין, װעלכע װארםט ןןן א גרויסע אימה אויף אלע .אימיגראנטישע׳ לשונות אינם אמעריקאנישן בבל. די געזעלשאםט םאר .ענגליש־שוץ״ איז נישט קײן סתם לוקםום־זאך, ןןדער קאפריז פון אםחנה פעדאנטן, נןןר איז ארויםגערוםן בום לעבן מחםת נויטװענדיקײס. װןןרום, בער״ םיד — און אינאײנעם מיט אונז אלע מינדערהײטן אין אמעריקע — קוקן םיט פחר אויפן שטורמישן פלוס םון ענג• לישן לשון, װעלכער שװענקס ארויס םון אונזערע לאגערן אזוי םיל בלוט און מארך. ארײנרײםנדיק זיך בו דערזעלביקער בײט אין אונזער שפראך־גבול מיט גאנבע מענגעס אנגליביז־ מען,—בעת מיר קוקן אויף ןןט דעם אימפעטיקן םלוס מיט פחד, קוקט מען אויך סון דער אנדערער זײט, םון דער ענג־ לישער, מיט אםשר נישט קײן קלענערן פחד אויף דעם אײנ■ פלום מבד די ,איםיגראנטישע״ שפראכן אויף ענגליש. סיאיז י דןןך א נאטירלעכער — און סארשטענדלעכער — פראבעס, אז דער כח, װןןם װ י ר ק ט זןןל אויך ב א װ י ר ק ט װערן. אז דער ענגליש םון אמעריקע איז אװעק אויף א גאנץ אנדערן אנסװיקלונגם־װעג װי דער ענגליש םון ענגלאנד, איז א גאנץ באקאנםער סאקט. די סראזע .ספיק אמעריקאן״ (רעד אמעריקאניש), אגשטאט ,ספיק אינגליש״, װןןס איר הערט דזן אזױ אפט, איז שוין םער נישס אומקןןרעקט... דער באװוסטער אמעריקאנער קריטיקער ה. ל. ם ע נ ק ע ן שםעלט זיך אוים• פירלעך ןןפ אין זײן בוך ,דהי אםעריקאן לײנגװידזש״ (די אמעריקאנישע שפראך) אויף דעם דאזיקן פאקס. דןן נישט לאנג הןןט די ניו־יןןרקער ,טײמם״ ןןפגעדרוקט אין איר לי• שערארישער בײלאגע אן ארטיקל םון איר לאנדאנער קארעם• פןןנדענט, װו םארן אםעריקאנער םוריםט װערן געגעבן בענ• דליקער בײשפילן פון װערטער און נעמען פאר םארשירענע זאכן און באגריםן, װעלכע זענען אבסןןלוט םארשידן אין אמעריקע און אין ענגלאנד. און דער אמעריקאנער, װאס קומט קײן ענגלאנד, םוז דןןס אין זינען האבן, כדי מ׳זןןל םארשטײן ־וןןם ער רעדט. אז נישט נןןר דער ,םלענק״ (גאם־זשארגןןן) װערט אין אםעריקע ביםלעכװײז לחלוסין אנדערש װי אין ענגלאנד, םײ אין װערסעד און סײ אין דעד קןןנםטרוקביע. נאר אויך דןןס ליטערארישע לשון םון בײדע לענדער גרעניבם זיך װןןם װײסער אלץ מער ןןפ אײנע םון די אנדעדע. קענען עדות זןןגן די בוגעגעבענע גלןםארן בו די אמעריקאנער ביכער, װןןס װערן ארויסגעגעבן סאר ענגלאנד, ןןדער געדרוקט דןןרט —