Literarishe bleter · 1928-01-13 · 2 (13.1.1928) · p. Seite 27

21 ליס?ר*ריעו נלעםזר 1 זא אײגנםלעך, װעט דער העלד םין אם דעם אמעריקאנער ראםאן זײן דער זעלביקער, װ>ןס אין ״די רױז םזין שרון*, םארןןס לעצטער ײדישער ראמאן. דעד איצט גוט באקאנטער טיפ אין םראנקרײך םונם ישיבה־בחור בלײבט אין פאריז נישט לאנג און םארם אפ אין נױ־יארק. אויף אזא אושן םירט אונז םארא סונם אפנעשטאנענעם עבר ביז צום םאדערנסטן הײנס. משםעות װעט טארא אויך געסינען פאעזיע אין ד;ם נױ• יארקער ײדישן יש ב, װײל אן דעם װעט ער זיך נישט אזוי םיל פלאנן מיט אזא םױזשעט, טעמעם םאר ביכער םעלט חלילה נישט סאראן, װעםענס רעפוטאציע איז זײער א סאלידע און װאס זײן לײענער־קרײז איז שוין גאר א ברײםער. דער איצטיקער דאקוםענט איז נאסירלעך םאר ײדן נישט םון גרויסער װיכטיקײט, װײל עפיזאדן סון אונזער נעשיכטע קאנען פיר לײענען אי בײ גרעצן, אי בי; דובנאװן, און נאך בײ פיל אנדערע. בםרט װען דא נעםינט פען בלױז א טײל געשעענישן םון דער ײדישער פארגאננענהײט, כאבש סאישמאנען זענען זײ םיט דעם ראציאנאליסטישיאביעקטיװן גײםט םון עפאנציפירטע אײ־ ראפעער, םאר װעםען, לםשל, די באצױנג סונם ײדישן קלער לגבי צו שפינאזאן איז פשוט א סקאנדאל• דאם איז א בוך םאר נישט־ײדן, און — װער װײס? אםשר טאקע אויך םאר א םך סראנצויזישע ײדן, װעםען דובנאװ איז םרעפד און גרעץ אפילי אומבאקאנס. די ארבעט סון גרעצן איז םיט קנאפע צװאנציק יאר צוריק איבערנעזעצט געװארן אויף םראנצויזיש מיט א םאםע קיצורים און אויך אט די צעשניטענע ארבעט איז נישט אינגאנצן אפגעדרוקס, סארא *שירט דעם לײענער קײן שפאניען, פארטוגאל, האלאנד, װײזט ~דעם רםב־ם, דעם ,זוהר״, אקאםטא און שפינאזא, שבתאי-צבי און מענדעלסאן, דעם בעל־שם און םשאפלין. שטעלט זיך לאנג אפ אויף ארץ־ישראל, װעגן װעלכן טארא האט שוין נעשריבן א בוך. פאלעסטינע איז װײט נישט די צוקונפט פארן ײדישן םאלק,—זאגט דרײסט טארא, להיפוך צו אלע םראנצויזישע שריסטשסעלער. נישט נאר װאם ער זעש דארם א שטײנערדיקן באדן, אן אוםדאנקבארע ערד,*ם׳איז םאר אים אויך א פאראדאקםי דער גאנצער טוםל ארום דער פא־ לעסטינע-פראנע. קלעםאנסא, — באםערקט טארא, — האט זײן םײנוננ קלאר ארויסגעזאגט סאר דער ײדישער דעלענאציעבײם םרידנם־קאנגרעם אין 1919, אין װערסאל. מיט זײן גום באקאנטן בײסנדיקן טאן, האט ער זיך אנגערופן צו סאקאלאװן: ,פאראן א 16 םיליאן ײדן אויף דער װעלט, אײער ארץ־ישראל קאן נאר ארײנסירן א גאר קלײנעפ טײל םון זײ — טא אינטערעסירט םיך דער ענין נישטן״ אין דער הקדמה שרײבט טאראד פכח זיך גוסא: די לאגע סון ײרן אין דער װעלט איז אצו־גרויסער סיוזשעם אויף צו בא- האנדלען םיט םארביטערטקײט, שנאה אדער חוזק. איך םוז םודה זײן, אז פײן נאטירלעכע נטיה איז צו באטראכטן יעדע זאך, װי א סארשטעלונג. זײן א אוהב ישראל אדער א שונא ישראל, קײנםאל אין לעבן האט מיך אזא םראגע נישט אינטערעסירט. סאראן אױף דער װעלט א גרויסער םאקט: דער ײד. עס איז דא א ײדישע ראסע, ײדישע געמײנדעס, םאראן םארשידענע געשטאלסן שון ײדישער טעטיקײט. איך האב םיך פראסט פשוט אװעקגעשטעלט םאר א טײל םין די דאזיקע געשטאלטןל נישט האבנדיק אין זינען יא אדער נישט צו געםעלן, םיט דעם אײנציקן װונטש צו דינען דעם אפאל*. טארא פוז איצטער םאכ) אס די אלע דערקלערוננען, םחפת ם הערט נישט אױף םון אלע זאכן צו שרײען אויף אים דא אנטי־ סעםיס. דארט םילאסעפיט. אײן זאן םוז געזאגם װערן: טארא שרײבט װעגן ײדן אױםםערקזאם עד דערקונדיקט זיך גוס, םירט אן זײן דאקוםענטא־ ציע־ארבעס מיט שכל, פיט סדר א-ן ס׳באקומט זיך דער אײנדרוק אז טאראס ײדישע ראמאנען זענען געשריבן םון אינעװײניק אויף דחיסן און נישס סארקערט, װי ם׳טרעםט אין אזא פאל. טאראס װיכטיקע ליטערארישע פערזענלעכקײט איז נורם דערצו. פ׳זאל אין פראוקרײך אזוי ערנכט זיך םאראינטערעסירן םיס דעם עקזאטיזם, װאס הייםט ײדיש לעבן׳, קײן שום אנדערער ראמאניסט האט דערצו נישט זוכה געװען, װײל טאראס טאלענס איז םון די ערשט־ראנגיקע. 28 דע1*םנער, 1927 נאך פים ױםציק יאר צוריק באפערקט. דער אויסנעפרוװטער זשורנאליםט טארא פילס זיך הײםיש, ,בײ זיך אין דער הײם״ אױף אלע טעםעם און שרײבט ער געשיכטע, איז זי אזוי שפרודל־ דיק םיט לעבן װי א געלונגעגע נאװעלע. זײנע אפהאנדלונגען איבער אראביע און אםריקע, די לע־ בנס־געשיכםע סון גחיםע נענעראלן, די םאנאגראפיעס װי א ,אונ־ זער ליבע פעגי*, אדער גאר דאם םארםיםן זיך אין ײדישן לעבן, דאס זענען אלץ קורם-כל רעפארטאזשן םון א םעיקן זשורנאליסט, װעלכער קנעט אויס פון דעם אנגעזאםלטן םאטעריאל לעבעדיקע םענטשז און בלאזם אין זײ ארײן חױת, באלעבט םיט דעם קינסטלער־אטעם די גאנצע אטמאסםער און באשאםט אזוי ארום א קונסם װערק. דער זשורנאליסט טארא איז אלעפאל נײגעריק אויף אנט־ דעקונגען; אים װילט זיך אלץ זעעןנײע רענסשן און שסודירן נײע םקוםות אץ זײן דער ערשסער ארויםצוברענגען אין זײן םײםטערישער שפראך א בילד םון אן אוםבאקאנטער װעלם. און עס געלינגט אים. מ׳דארף געדענקען, װי װײניק ם׳קאן אונז נאך אין םראנקרײך, הגם ם׳הערט נישס אויף צו דרוקן ראסאנען םון ײדישן לעבן, םײ געשריבענע דורך ײדן אדער נישט-ײדן. טארא אבער םארדינס ם׳זאל לײענען זײנע זאכן איבערײדישע סױזשעטן, װײל *ריער פאר אלעםען איזם א סעדער םון א גאט־געבענסשסן קינםט־ לער און יעדעס זײטל אין זײנע ביכער איז םאר זיך אלײן א גע־ סאקס שסיקל ארבעס. םיט דעם נײעם בוך האט טארא נישט געםײגט אפצושליםן זײן םעריע ארבעטן איבערן ײדן, װי א טײל םעגטשן האבן זיך געקאנס םשער זײן, צוליב דעם, װאם דער דאזיקער םםר מאכט דעם אײגדרוק װי א דאך צום אויסגעבויטן הויז. נײן, טארא האלט נאך נישט דערבײ, כאטש א מאםע אנדע־ רע םעםעס רוקן זיך אים אונטער, אויך איצט שרײבם ער גאר זכרתות איבעד דעם נישס־לאנג סארשטארבענעם םאריס בארעס, װעמענם תלםיד און סעקרעטאר סארא איז געװען. טארא קערט זיך באלד װידער איס צום ײדישן לעבן, צו א נײעם ראפאן, װאס װעט שילדערן דעם ײדישן ישוב םון נױ■ יארק. אין אונזער ײדישער פרעסע האט םען טאראן םארגעהאלטן, סארװאס ער פארנעםם זיך אויסשליסלעך מיטן א מ א ל ייק ן ײדישן לעבן. םארװאס עפעם נאר דער געטא־םייו גלײך קײן אגדער םארט ײד איז גאר נישט םאראן. אנב האט טארא אנגעזאפלט א בארג םיט בחװ און צײטונגם־אויסשניטן, װו ם׳באװארםס אים םיט זלזולים און ם־מאכט אים ממש םים דער בלאטע. ס׳טײטש! םארװאם בלויז ד ע ם ײד און נישט י ע נ ע ם? נאך װאס בכלל זיך אפגעבן םיט ײדןו בעסער איז ם׳זאל אונז לאזן צורו'אט די לעצטע װערסער זענען אויס־ געדריקט געװארן םונם םראגצויזישן רב הכויל. א טײל שרײבן טאראן צו א היפשע דאזע ײדן־פרײנטשאפם, אנדערע, וױדער, רוםן אים אן אנסיםעםיט; גלײכגילטיק אנער בלײבם םען נישט צו טארא, פרײנט און שונאים לײענען זײנע ביכער םיס התםדה. אין דעם נײעם ביכל, װאס דארף דינען םאר א האנט־בוך צו אלע זײנע לײעגער םון ײדישע טעפעס, רעדט זיך טארא אין זײן הקרםה אביסל דורך אי פיט די, װאס באשיטן אים םים בלופען, אי מיט יענע, װעלכע רוםן אים שונא־ישראל. ״א־, \י פאעזיע אין דעם עלעפענט, װאם איך שטודיר, און װאלט א־ך אין ײדישן לעבן קײן שםור םין סאעזיע נישט געװען, װאלס איך זיך אין קײן סאל נישט אינטערעסירט םיט אט דעם סױזשעס״. סאלם שוין אװעק די באםערקונג, אז טארא איגנארירס בכיזי?• דעם ײר םון הײנס און זוכט בכיװן דאס אפנעשטאנענע, דאם פאדרארטע און םאדקװארטע. ראשית, זוכט טארא די פאעזיע סון חסידות און טישן גלויבן און והשנית, איז ער איבערצײגט דארם ארויםצוגעםיגען שױרן םון אײביקן ײדישן םאלק אגב סארט דאך טארא אינגיכן קײן אםעריקע, כדי צו שטודױץ דאם לעבן״פון הײגםיקן ײד און אזױ־ארום באםרידיקן זײנע חסרונות־זוכערס.