Literarishe bleter · 1928-01-06 · 1 (6.1.1928) · p. Seite 15

15 ליסורזרי•? נלזגפער ו .זא קריטיה* -רעצעגזיעס. ו1^יי/^7י ביבליאגראפיע.—כראניס. ז ־ ▼ װאס מען שרײבט װעגן ביכעג סון געזונסזנר פםיכישער *נטװיקלוגג. ס׳איז אױך זײער באלערנדיק (װידער אינדענםיש םיס דעם דערטאנטן פרצישן ״קראנקן ױנגל״) דןןם, װ&ס דןןס קינד, װעל• כעס איז איבערלוןדן םיס אױםםערקזאםקײט, צןןלט םיט דער אײ• גענער פטבע די יעניקע, װאס לאדן אן םיט אזא אויפםערקזאטקײט. כ׳האב בדעה יענע רירנדיקע ליבע םון קינד, .דעם געטשע/ צו זײן םאפען. רןןס הארציק־סענטיםענסאלע גײט דא האנס־בײ״האנט םיט דעם אוטיליטאריםםיש־מוחדיקן (דןןם םיםטעםאטישע ארןןפנע• םען םון דער םאםעס יריד-לײזונג םון די זילבערנע צענערלעך און דאם קלײבן זײ, כרי שפעטײ־, צו בר־םצוה, אונטערצוםרןןגן דער םאפען גאנצע 5 רובל: .זי זןןל םער נישט דארםן לויםן צו ױנה דעם בהן לײען א 5-רובלדיקע, ער זןןל איר אויף מןןרגן ןןפצאפן די דמים״, ז. 23). זײער אינםערעםאנט און בילדלעך איז געשילדערט די חולשה םון קינד (םון ײדישן קינד אםשר טער װי םון אנדערן, די סיבה: די םארשטויםנקײט םונם ײדישן קינד, זײן באזונדערע באדערםע• ניש צו שאסן זיך, װי עם הײםט אין דעם אדלעריאנישן פסיכןן• אנאליז: .קןןםםענסאטןןרישע םיקציעס״ אין זײן קינדערשער םאר• שטויסנקײם)די פשוגעים, דיםארשםענדלעכםטעאוןנאענטםטע םענטשן םון דעם .געסשקע׳ זענען עס: אלבע מיט זײן .בול־בול• בול׳ (ז. 25—26), די םשוגענע מאשע (ז. 34 —37), דער םעסער םײםל (ז. 32—34), װעלכער איז אויך א שטיק .זןןנדערלינג׳. גןןר א נײ בילדל איז, װי אזוי אויף דעם קינד װירקם זײן באזוך אין דער װײבערשער באד (ז. 27—28), א קאפיטל, װעל- כער שםעלם פןןר א אופגעהויערן אינטערעם אין ליכט םון פרוי• דישער סעקסועלער אנסװיקלונג םונם קינד. י• ~1קורץ: װען עם װעס קוםען די צײט אויף צוזאמענשטעלן אונזער ײדיש הילםסבוך םאר סןןרשער םון ײדישן קינד, אױםן סםך םון ײדיש־ליסערארישע װערק, װי דאס װערק סוגם דערםןןנסן דײטשן .םןןן דער קינדערזעעלע׳, װעס אין דעםדןןזיקן בוך ד. טשארניס .םשפחה-כרןןניק״ סארנעפען אן ןןנזעעװדיקן ןןרט. די ,םשפחה־כרןןניק״ דארף צװישן אנדערע געלײענט װערן םון ײדישע לערער און םון די אלע, װןןם הןןבן א אינטערעם םאר די פסיכישע אײגנארטן םונם ײדישן קינד. ד״ר י• רובין ו. ווײנפ?ר ,ניידענער הןן׳, קינד*ר.ייד*ר וןריפנ .פװןיבן״. נױ-יפרק, 1927. געטעס װןןרם, אז װער ם׳װיל דעם דיכסעם םארשטײן, מוז אין דעם דיכטערס לאנד גײן, אנטהאלט, ןןן סםק, א גרויםן אמת. ם׳איז ןןבער אמןןל נןןך נײטיקער, אז דער דיכסער זןןל גײן אין דעם לאנד םון די םענטשן, װעלכע ער .נוצט אויס׳ אין זײן שאפן, פדי זײ בעסער צו פארשםײן. נןןך נײטיקער איז םאר דעם דיכטער, װע״כער שרײבטםאר קינדער, צו גײן אין דעם לאנד םון די קינדער, אין דער קינדער• װעלט, זיך צו באקענען פיט די, צו װעלכע ער גרײט זיך צו רעדן, צו זינגען, צו װירקן אויף זײ. לײדער הןןבן גןןר א סך, װןןם שרײבן בײ אונז סאר קינדער, א סאלשע םןןרשםעלונג װעגן דעם דןןזיקן .עולם קטן״, םײנענדיק, אז םים םארצערטלען װער• טער אויף ״םאםעלע״, .קינדעלע׳, ״קעצעלע*, ״בןןבעלע״ א. דגל״ שאפן זײ קינדער-ליפעראטור, — דאם קומס דערסון, װאם דידןןזיקע זענען אבםאלוט נישט באקאנט מיט דער קינדער־םלוכה און די געזעצן, װעלכע הערשן אין איר. ת םןרםםע לערףניכער פאר די ײדישע שולן זענען ןןנ• דניאל טס#רני. םמיחה״כרןגיק, ערשםער סיייל קינדער״יןרן(1901-1888). סאריאג ב. קלע*קין׳ װילנע, 1927. ד. טשארבים גײ בוך איז װערס בעשראכט צו װערן םון שטאנדפונקט םון קיגדער־פסיכןןלןןגיע. און םון ןןט דעם שםאנד• פונקש איז דןןם בוך םון גאר גרױםער באדײםונג. מיט אים קענען זיך באפוצן די אלע, װןןם״ םארנעםען זיך םיט סןןרשן און םעםט• שטעלן די אײגנארםן אין דער פסיכיק סון ײדישן קינד םיט א 2 דורות צוריק. סאר דער קינדער־פםיכןןלןןגיע הןןבן דיכםערישע באשרײבונגען פון דער קינדהײט, באזונדערם באשרײבונגען םיט אן אויסןןביןןגראםישן אונטערשלאק, א גרויסן װערט. דןןם הןןבן די געלערנטע בײ די אופות־העולם שוין לאנג אײנגעזען. אלם האנט ביכער םאר די װיסנשאםסלער װערן צװאםענגעשסעלט אנטןןלא• גיעס פיט אויסצ-נן פון דיכטערישע קינדהײםס־באשרײבונגען. גענוג צו דערמןןנען, לםשל, דןןס װערק םון בויםער־דרע• שער; ״םןןן דער קינדער-זעעלע״, װןןס הןןט אין דײטשלאנד ביז איצם אויסגעהאלטן ע ט ל ע כ ע אויסלאגעם. די םעלה םון דיכסערישע קינדהײסם-באשרײבונגען איז דןןם, װןןם דער דיכטער, װעלכער איז םון פםיכןןלןןגישן שםאנדפונקט אלײן א קינד אםילו אין זײן דערװאקסנקײט, איז פיט דער קינדהײם םארקניפט אויך דערנןןך. דער דיכםער םיט זײן קינםםלעריש־פםיכאלןןגישער אינ• סואיציע באזיצס א נרויסע און םולקאםע זעלבסםבאןןבאכטונג, װעלכע איז דער יםוד פון יעדן פסיכןןלאגישן אנאליז. בײ אונז איז ביז איצס נןןך זײער װײניק געםון געװןןרן, פדי אויסצונוצן די ײדיש־דיכטערישע װערק װעגן קינדהײט.*) אין אונזער ליטעראסור איז גרןןד סאראן פיל ערשט־םדרגה• דיקער םאטעריאל םון קינדער־פםיכאלןןגישער נאטור: םענדעלע פוכר ספריםס ״שלםה רב חײםם״, פרצס, לײדער. נישט סארענ• דיקסע ״םײנע זכרונות״, שלום*עליכםם ״פונם יריד״ וכדםה. דער נוסח פונם דאזיקן בוך איז דורכגעדרונגען םיט פערק• װירדיקן אנאליטישן הוםןןר, — דןןם פאכט נןןך בולטער, נןןך פעגלעכער די פםיכוןלןןגישע םןןרשונג — און םעםסשםעלונגם• ארבעם אויםן סמך םון זײנע פאטעריאלן. א שןןד נןןר, װןןם ד. טשארני הײבט ןןן צו טײלן זיך םיט אונז אין זײנע קינדהײטם״באןןבאכטונגען און איבערלעבוננען ערשט פון 6>סן יןןר םון זײן לעבן —״װען ער הןןס זיך געשסעלס אויף די םיםלעך׳ (ז. 6). דער זברון זײנער, דארף םען גלויבן, נעםם ארום אױך גאך עטלעכע יאר ם א ר ד ע ם. און גרןןד יענע ערשטע פריםסע יןןרן זעגען עס״דאך די םארריגלטםטע פויערן םון דער קינדהײס. אבער אויך דןן, *םון 6-טן יןןר אן, ציט טשארני אראפ דעם שלײער םון םיל זײער אינסערעסאנטע, םרי־קינדערשע איבער• לעבונגען. מיר הןןבן דןן א רײ בילרער סון דעם, װי אזוי עס װירקט אויף א קינד די היפערטרןןפירטע אויםםערקזאםקײט צו אים םצד די דערװאקםענע. דאס אײנענע פרןןבלעם הןןבן םיר אויך אין פרצם ״דאם קראנקע יונגל״ ם׳איז אבער דןן דער ״צירקוס• װירטואזים״ םון פםיכאלאנישע קעגנװירקוננען: די םיבה גוםא װערט א פועל־ױצא, די סארששארקסע אויםםערקזאםקײם צום קעד, װעלכע נעםט זיך לכתחילה םון דעם, װאס דאס קינד איז א ״געטשקע״, א ״סלאגע״, ברענגט שפעטער דערצו, אז דאס קינד זאל נאך שטארקער און םערער װ ע ר ן א ״געסשקע• און א ״פלאגע״, זאל נאך װײטער און אנטשײדענער אראם םון שליאך •) * *רוװ *ין ד*ם זין הןכ *יך ג*1*כם *ין סײן גוך: ״דעפיקסיװ? קינדער *ץ דעד דדיש*ר 9י**ױ*םיר״ |*רי*נ פין ײדי*ן ייס*ר*םן-*ון שירנ*9יסטן-**רײן *ין װיינ*, 1926.