Literarishe bleter · 1927-12-23 · 51 (23.12.1927) · p. Seite 1015

1015 ליםערארישע נל *סזר 51 ,ןרו שלום־עליכמס ״גאלדגרעבער״ אין מאריס שװארצס הונםט־טעאטער א• גל־יאנץ / ניו־יארק בסדר םורא, אז מען נארס א י ם אפ. ײדן קבצנים, שנײדערם, שםשים אזן גבאים, װאס האבן קײנער נישט א טאג איבדרצײעבן און ײרענעס. א באלעבאםטע, א שײן ױנג טעכסערר װאס חיומט םין ליבע, א קעכין, א ײדענע אן אלמנה. און נןןך און נאן. אט דןןס אלץ האט סריער ש ל ו ם*ע ל י כ ם און דערנאך י. ד. ב ע ר ק א װ י ט ש, מיט בערקןןװיטשעס אײגענעם חוש םאר הופןןר, םאר קאםישער םיםואביע און סאר דער דינק״ם און םײנ• קײט פון װזןרט, צוגעגרײט סאר שװארבן און זײן טרוםע. איז — װי הןןט ןןט די םרואע אויסנעפאסט די קאמעדיע, װי האס זי דורכנעסירט אט די שפרודלדיקד, ײדישע און מענסש■ לעכעידראפעו דורך די גאנצע דרײ שעה, װאס די ײדן זוכן דעם אוצר אײף דער בינע, הערט נישס אויף דער נעלעכטער אין םעאטער. םען לאכט הארציק און םיט הנאה. מען לאכס םון די קאםישע סיטואציעס און םון די קאפישע רײד. עס איז א לוסטיקער גע- לעכטער איבער די ײדן דארט — אויף די טעאטער־ברעטער, אין איבער זיך אלײן. װארום װער םון אונז זוכט דען נישט קײן אוצר, און זוכט אופזיססו דער געלעכטער אין סעאטער אױ, נאסירלעך, א גוטע פאס, אבער נישט אלץ. דער ברײטער עולם װעט אידאי הויפטזעכלעך אבשאבן, װאס ער זעט און הערם כסדר זאכן, װעלכע מאכן אים ״צו האלטן *זיך בײ די זײטן םון געלעכטער״. אנער דאם איז נישס דער גאנצער אויםטו סון די אקסיארן. דער אויםטו דאם םאל םון דעם פערםאנאל םון דעם ײדישן קונםט־טעאםער באשסײט אין ארויםברענגען יעדערער אין דער סולער םאס דעם גאנצן שלום״עליכמישן פארשוין, אזוי װי אונזער גרויםער הומאריסט האט אים געװאלט װײזן א<ן װי י. ד. בער■ קאװיםש האט* אים צוגעשליסן און *אויסגעטאקט םאר דער סצענע. א גאנצע םאםע פארשױנען און עס איז װירקלעך שװער אנציהויבן. װארום די רעזשי איז אזוי דורכגעסירט געװארן — און דאס דאיף אויך סאררעכנט װערן םאר א װיכסיקער מעלה— אז קײנער סארטינקלט נישט דעם צװייטן, קײנער פארנעפס נישס םער ארט סארן צװײטן. אלע זענען דא, אלע זענען װיכטיק און אלע שפילן גוט. װעל איך אנהײבן סון יחיאל נאלדשפידט. ער שפילט דעם חלפן. האט זיך *דער םאלאנכסולער אקסיאר דאס מאל, װי אינ• גאנצן איבערגעביסן. אט האט איר אים ערשט געזען אלס א פרײז■ סײטער, און װידער אלם אלכן גראף. און דא איז ער א ײד א קארגער, א פראצענטניק, אלײן אן ארעמאן, װאס מאכם זײן ביסל אדעםקײם אויםן חשבון סון אנדערע קבצנים. דאס גזינצע אויסזען זײנם, מיט די דינע ליפעלעך, םיט דעם דינעם קולכל, מיט דעם שיסערן בערדל — באמת װי אנדערש קאן אױםזען א שלום־עליכפישער חלםן? א שסיק שוישפילערישע קונסט טוט אויף גאלדשםידט סאר אײערע אוינן. און ער קריצט זיך אײן אין קאפ מיס זײן יעדן ריר און קער. נאםת א זעלסענע שאסינג. אין אט איז יעקב םעססעל אלס גבאי סון דער שנײדער■ שול. (אגב, איך באנריס פעסטעלן צו זײן צוריקקער אין קונסט- סעאםער און װינטש אים ךארס אריכת-ימיםז. לויט די נעװײנלע• כע מאסן האס ער א קלענזרע ראל, אצער ער מאכט פון איר אזױ םיל, אז איר װעט אים שײן געדענקען. זײן .א־צר״ איז םך• הכל א צינ, אין א־וי שנעל, װי ער קריגט די ציג איז אים שוין גוט. צװישן דעם גאנצן נרויסן געזינדל ײדן איז דא אײן גוי— דער עקאנאם םון פיילישן יריץ. אויף א. טײטלבײפען איז אייס• געסאלן דער גורל צו זײן דער גוי צװישן ײדן. איז ער א גוי, א פעלאק ״יאק שע נאלעזשי״. א פןןליאק, װאס הערס נישט אויף צו רעדן ײדישע װערטלעך. .מלןןך המות״ און ״חצי שלי וחצי שלך״. ״כפרה״ — מיט די אין נאך װערטלעך װארפם זיך דער שלום־עליכפישער פאליאק, דער כיסרער. זשעדנער, װאם נזײע הענט ציען זיך אויך צו די רענדלעך. טײסעלבויםס אינסןן• -גאלדגרעיער׳ קןםןדיע אץ 4 אקטן, §ין ־טיום״עייכם. נ**רב*ט סין י. ד. *ערקו)- װיםמ. רזהסײ םן־ייס ־שװןרץ םיײק 8ין הערםאן זםרנזקי. דנקןי־אניעה: םעם ןםסיןװסקי. גענוים יין בנמןלן 8ון מיכאל זןלנמןן 9 ע ר ז א נ ע ן: לוי מון׳גןװא״ער, ן *ײנער ײד# בעל-הבית — םןרים מװןרץ. נת• סב*, זײן װ״יב — כינן ןברןסןװיסס. אםתר, זייזנר סןכסזנר — נערסן גמר״ םןן. *עני בען. ית-סכתט ■ליםוניק — לןזןר סריר. זזנלד*, ן ססוב־מײדל בײ די מןזגןװויעיס — ןננן סײםזלבו״ם. אירל סןיבע, ן רײכער חיסי, ןן ןלסן — יחיאל נזלדססיד. איניק, ז־־ין זין *עני םיזטכין. ניסי דערבןרים״ דיקעי־, גניי אין דער קןלטער עול — מעה זילנערקןסטן. לײזער װןלף, בבאי אין דער ק*ביעער סיל — םעה מסרןסגערג. סםע1ן אליה פמע קולני, ג*אי אין דער עניידערמער *יל— יעקב םעסטעל. סייגע לאה, גבאיםע, ניםים װײ1- רכקה לעמ. עלקע זי געבילסע, ןן ןימנה — ןגגן ן*ע?. הןיןװעסקע, ן נן. רןיןװןי, 1 מעימד ־* װןלף גןלדםןדען. װלןנלןװםקי, ו יןליוק — ןברהם סייסעל*וים. *לוס עדכן — יעקב גןלרעטײן. ןכרעםעלע םלמד — נן״זיון קוץ• אריה, דער קברות״מןן ־םיכןל גי*סןן. ןלםער גןלדגרעעער — י^ראל שיין. ױנגער גןלדגרעכער — יעקב מןלינןרנקי. דער כןריזינגער — לןזןר ם״ייד. אץ די םןסן״םנענעס געמען ינסײל די םיסגלידער ■ין דעם .קינםס״רינג״. שלום״עליכם. י. ד. בערקאװיטש. כארים שװארץ. די נאנצע טאלאנספולע םריפע סון ײדישן *קונםס־סעאטער. א סך געזונטער הוםאר. א סך קינסשלערישג שטיסעוײשקײט, א גאנצע גאלעריע םיפן. א רײ סילפאכע ראלן. א סך שוישפילערישער סארנעם, א געלעגנהײס פאר א גרױםע צאל גוטע אקטיןןרן און אקסריסעס , ארויםצוװײזן זיך. װאס פאר א קאפבינאציע קאן זײן בעסער? װי קאן םען זיך םארשסעלן אן אידעאלערן צוזאםענשפיל םון םארשידענע גינ• םטיקע עלעמענטן צו םאכן אן ערםאלגרײכע אויםפירוננ פון אלע שטאנדפונקטן .סאר אלע קלאסן און גרופן*? אץ עס איז טאקע אזױ. אן אויסגעצײכנטע קןםעדיע, א ײ ד י ש ע קאפעדיע, און םים א װיכשיקן, אוניװערסאלן, מענטשלעכן אינםערעם איז אראפגעקומען קײן נױ־יןןרק און זיך באזעצס אין קונםס-טעאסער. ײדן, ארעמע ײדן פון װאלין, ארימאנסקע ײדן פריםא שבפו־יםא, הערן עפעס װעגן אן אוצר, װענן דרײבן באגראפענע סעסלעך םיט רענדלעך, אין דאם הארץ נײט זײ אױם, דאם חױת עקם זיך זײ צו געפינען דאם גרױםע עשירות. אוי װי זײ דאיםן נעבעך די דרײצן םעםל*עך גאלדי װי די אויגן צעגלאנצן זיך בײ זײ, װי די הערצער ה־יבן ןןן םלאשערן בײ דעם געדאנק אלײן. דרײצן םעסלעך נאלדו דרײצן םעםלעך אנגעפאקט מיס רענדלעף ד־ר־ײ״צ׳ן!!! און אם דערװיסט זיך א ײד״ אז םען הןןס נעםונען א רענדל, א נאפאלעאניש רענדל, טאקע סון די זעלצע רענדלעך, װענן װעלכע אלע חלופען. די נאנצע שםןןש װערט עלעקטריזירט. םען לויםס, מען טיםלט זיך, םען זוכט און מען נײס זיךבײטלען. גוים, װערן אויך געװאר, א פאליאק א פריץ, א גןןראדא• װאי א םשוםד. און אלע װילן א חלק, אלע װילן א טײל אין דעם גרויםן געםינם — דער אוצר, דער איצרו ארום אם דער פארביקער, דורך און דורך םענטשלעכער, ןןבער צו גלײכער צײט אויך דורך אין דורך שלום־עליכםדיקער (דערמאנש ױך ״װען איך פין רןטשילד״) טעפע האט שלום■ עליכם אויםגעשסעלס א גאנצע פחנה פארשוינען, מערםטנס םיפישע ײדישע קבצגים. א ײד א בעל-הפית, װאס האנדלט, םירס גע־ שעםטן אויסן םארק, אבער װןןס װײם קוים*, װו ער װעס נעםען אויף שבת. א ײד א חלםן, װאס װיל אלעפען אפנארן און הןןש