Literarishe bleter · 1927-12-16 · 50 (16.12.1927) · p. Seite 978

50 זא ליסןרור יזן בלזנסזנר 978 דעם קלײנעם מענסשעלע, גו דער גרויער װאכעדיק־יט, פון װעלכער ער שלאגט ארוים דעם געםלעכן פונק. און אויך אין דעם מאניפעסטירט זיך די באזונדערע ע ט י ק סונם קינסס־ לער, זײן שאפערישע רחמנות אויף דעם נידעריקן לעבן, מיט װעלכן ער באהעפט זיך. דערפאר טאקע איז פאראן א םברא, אז די העכםטע מדרגה דערגרײכט דער דיכטער אין דער שילדערונג פון דער .טויטער־ נאטור — און די דאזיקע מדרגה הןןט, װי באקאנס, אויך מ ע נ ד ע ל ע דערגרײכט אין זײן װונדערלעכער שילדע־ רונג פון דער לאנךשאפט און פון די שטוםע בהםות, װאס זײער אידילישע שײנקײט און זײער אפגרונסיקע טרויעריקײט האבן באקומען בײ אים רײנע, געלײטערטע פןןרם. $בער אויך זײנע מ ע נ ט ש ן זענען דארט קינםטלעריש לעבעדיקער, נעענ• טער צום שאפערישן אמת, װו זײער אײגן לעבן איז געװען מער שטומע נאשור, װײניק ארטיקולירט, מער אינםטינקט. װי אינטעלעקט, מער פ־נסטערע מאסע, װי אויםגעפורעםטע אינדי■ װידואליטעט, און אזוי געפינען מיר סאקע נישט בײ מענדעלען יענע בונטע נאלעריע סון .טיפן און בילדער״, יעדעס םיס זײן באזונדערן קאלאריט, מיט א פײן בוגעטראכטן נױאנסל, םיט אן אײגענער מאנקאליע — זײנע םענטשן און סיטואביעס זענען אין תוך גלײך אײנער מיטן אנדערן, פארבינדן בװישן זיך דורך דער גלײכקײס פון זײער מיזערנעם לעבן, פון זײער גורל. ״עס איז אין תוך ארײן—הײסט עם בײ מענדעלען — א לאנגע אלטע מעשה. װאס חזרט זיך תמיד איבער אויף דאם נײ אונטער פארשידענע פארמען און אנשטעלן, לויס דער מאדע פון איטלעכער בײט. אלץ סאקע די אײגענע מעשה מיס די בהלות, אנשיקעניש, קװעטשעניש, יאגעניש — — — איטלעכער דור מיט זײנע חכמים, גוטע, פרומז, װי אויך אפ• געקומענע, געפאלענע, געשלאגענע נעבעך און מים זײנע נא■ ראנים, אויפגעקומענע, געהויבענע עזות־פנימער, עמי הארבים, קאכעלעפל און דרײער א שרעק״... און אײך דא, אין דעם אײביקן אומקער פון דעם מענטש• לעכן גורל, דערקענט מענדעלע דעם גאנג פון דער נאטור. דעם אײביקן קרײז־לויף פון גליק און טרויער, פון לעבן און טויט, אין װעלכן מיר באפלען אפ אונזערע סעג, װי געפאנ גענע. עס װעט נישט העלפן קײן שרײען און קײן פאסעטישע אײנרײםעניש, מיר שטײען אונסער דער אײבערמאכט פונם גורל און מיר װעלן זיך שוין באין־ברירה מוזן אונטערגעבן. מען װעט זיך דא מן הסתם נישט ארויםדרײען. די דאזיקע טיפע רעזיגנאביע, װאס ליגט אויף דעם גרונט פון מענדעלעס װעלט, װאס איז אױםגעהײכס אויף דעם אײביקן אומקער פון דעם .אנשיקעניש״, איז קןןפ פאנירט פון בװײ עלעמענטן: םון זײן הוםאר און םון זײן נאסור־ליבשאפט. װארום בײדע, דער הומזןר און די נאטור, האבן א באזונדער פײנעם חוש םאר דער ארעמער מיזער• נעקײט פון דעם םענסשלעכן קיום און זײ האבן אויך בײדע דעם כוח, אײנבושטילן אונזער װײטאק. איבערבובעטן אונז ס־ט דעם הארטן גורל. פארלאג ב. קלעבקין, ווארשע אלטער האציזנע ד ו כ ו ס, ה ו ר ד ו ס *ד״ז בו 3 גילדן א בוך #דרעס: פ2 1>עי6|3א ,"זסוזס/ס״ גרינדעט נאר דעמאלס, װען די טענדענץ איז שסארקער, װי די ליטעראטור, װען זי קויפט זיך אײן אין ״יהוס׳ בײ דער פארטיקער קינסטלערישער סארם, װאס איז נישט געװאקסן אין איר רשות, װען זי באניבט זיך פאר איר רי־נעם בװעק מיט דעם אפגעריבענעם בעלעטריםטישן שאבלאן. אין דעם פאל שטערט אונז נאטירלעך נישט די ג ו ט ע סענדענץ. נאר די ש ל ע כ ט ע ליטעראטור, בו װעלכער יענע האס זיך דערני• דעריקט. כדי בו האבן א באשײנער, די ״קונסט״. אין מענדעלע מוכר-ססרים אבער איז דער קינםטלער געװען שטארקער, עלעמענטארער, װי דער םאביאלער מוסר־ זאגער און זײנע סענדענבן זענען, נאכדעם װי זײ האבן דער• םילט זײער חוב בו דעם אויגנבליק, אײנגעזאפט געװארן אין דער אײביקײט פונם װערק. זײן טיפע דיכסערישע רחמנות, יײן סאביאלע םאטירע אויף דער גראטעםקער אומװירקלעכקײט פונפ ײדישן לעבן האבן געפונען זײער אויסדרוק נישט אין די קאנסמריאירטע טענדענץ־פיגורן, די לײטישע גיטמאנס און װוילע װעקערס און הארביקע רפאלס און די אנדעדע גערא־ סענע יבר־טיב־העלדן, װאם האבן בראפאגירט יושר און מא־ דערנע חדרים — און אויך נישס אין זײערע נאטירלעכע קעגנשפ־לערס. די איסר װארגערס, קנעכטבארגס און ספאדיקס, װאס האבן, אלם רעפרעזענטאנטן פון דעם יבר־הרע, אויף זײער אופן װידער קלאר געמאכט און אונטערגעשטראכן די השכלה־טענדענץ. די דאזיקע פיגורן מיט זײערע שטארק דורכזיכטיקע סיכבאלישע נעמען און מיט דער בולטער קעגנזאבלעכקײט פון זײערע כאראקטערן זענען א בו־מעכאנישע, אומנײםטיקע איבערחזרונג פון דעם געטלעכן ״זה לעורת זד,״ פרינביפ אין דער ליטעראסור אין זײ זענען אײגנטלעך אין מענדעלעס װערק נישט מער, װי די בארעדעװדיקע ס ט א ס י ס ט ן פון יענער שטומער מ א ס ע אן א נאמען, װעלכע האט גארנישט .ארויסגעזאנס״. ױעלכע מענדעלע האט אװעקגעשטעלט מיט אזא קינסטלערישער קראפט, אז איר שמומע מוסשעניש, איר יאמערלעכע אידײייע איז דער מעכטיקסטער אויפשדײ פון דעם מענטשלעכן אימגליק, װאס איז װען עס איז געהערט געװארן אין אונזער ליטעראטור. אזוי װי בײ יעדן אמתן קינססלער, אזוי װאקסט אויך מ ע נ ד ע ל ע ס גײסטיקע גרויסקײט, זײן שאפערישער כוח מיט דעם װידערשטאנד, װאס ער באגעגנט אין דעם שטאף, װא0 װײניקער .אקטיװ׳ דער חומר איז, װאס װײניקער ער שטופט זיך אין דער ליטעראטור ארײן, װאס װײניקער שאבלאן ער האט מיטגעבראכט בו דעם שאפונג־פראבעס. אלץ גרעסער איז דער קינסםלערישער אויפטו. דער דילעטאנט כאפס זיך געװײנטלעך נאר בו די גרויםע העראישע מענטשן און סיטוא־ ביעס, בו די האלב־געטער פון לעבן און פון דער היסטאריע, װאס זענען שטענדיק אנגעברײט ארײנבוקומען פארטיקערהײט אין דער ליטעראטיר ארײן. און װעלכע דער פארפאםער דארף אין אלגעמײנעם נאר אביסל בופובן און פארשענערן און ארײנפאסן אין זײן רעמל. משה, בודא, קריםטוס און זײער גלײכן זענען, װי מען װײסט, די באליבססטע העלדן פון דעם גראפאמאן, װעלכער קומט דא אינגאנבן בום גרײםן און גע־ פינט דא באלד די פאסיקע אביעקסן, איבערבונעמען, אזויבו־ זאגן, די גאנבע .אחרױת״ פאר זײער גרױסקײט, אין װעלכער ער אלײן איז נאטירלעך גארנישט שולדיק. מיט זײער בלוי־ זער װירקלעכקײט, םיט דעם נ א מ ע ן שוין אפילו האבן זײ אים כסעס אינגאנבן אײנגעשפארט די ,שאפונג״. דעם קינססלער אבער ביט עס אינסטינקסיװ דװקא בו