Literarishe bleter · 1927-12-16 · 50 (16.12.1927) · p. Seite 977

977 ליסערןריזן בלעםער סצ זא דער װעג פװ דער םאטירע צו דער אידיליע משה גראס / װיז ןןדער אמןל אױך א באשםימםע שאםונג םון דעם $דער יע• נעם דיכםער. װןןס איז אונז םריער גישס געװען גום הארגן. װערם אונז מיט אײנמאל נןןענט און סײער ערסט גענער אױך הונדערטער יארן נאך דעם דיכטערם טױס. עם איז סןןרגעקי• מען דערבײ א קעגנזײסיקע דערנענטערונג עװישן אונז און דעם װערק, אן אנטװיקלונג, װאם איז אנגענאנגען אױף בײדע זײסן און װאס הןןט אין דעם באשסימטן װערק איבערגרופירס זײנע אײנעיקע שאםערישע עלעמענסן און זײ געזאםלט אין אזא מין נײעם םדר, אז עם איז דורך דעם אלײן איצט װידער געװןןרן בײטיק און גײטמעסיק. אויך םענדעלעס װערק, האלט איך, האט דורכגעםאכט םים אונז אינאײנעם אזא םין ןןרגאנישע אנטװיקלונג. דער דידאקסישער מוםר׳השבל, װעלכער האט סארנומען אזא ברײטן רוים ״גװישן די שורות׳ םון םענדעלעס װערק און זײ אלײן אפס זיענױפנעשסופס אין א מין ססיליסטישער ענגשאפס, עדי זײ זאלן נישס װערן בײ זיך בו האםערדיק — םעשה־רןןםאן— און װעלכער הןןם אין אונזער בײס און אין ד ע ר םןןרם זןנ־ געװוירן זײן םאציאלע םונקגיע. איז איזיס ארויםגעםאלן םון זײן װערק און הןןט געמאכט פלאץ םאר די שורות גוםא, װעלכע הןןבן ערשט איגס באקומען א נײע מעגלעכקײט, בו װאקסן קינססלעריש אויםן חשבון םון דעם נישט־באנובםן חלל. זיך אויםצוםילן. בו גײטיקן זײער בעלעםריםטישע םןןרם. די ישיבות און די יארירים און די שטעטלדיקע בלןן• טעס, די םארמוטשעטע ײדישע שקאפעם און די געשלאגענע הינט, די הײזער־ײדן, כאפערס, שלימזלען און כלי-קודש, די רײנע נשםות און די פאסקודניאקעם, די םיאוםן ש,י.ן ײדן װןןס האבן — װי מיר װײסן — אלע געהאט בײ מענדעלען א סאפלםע שליחות. װאס האבן. נעבן זײער אײגענעם קינםט■ לערישן זײן, באדארםט שטענדיק אין זינען הןןבן אויף דעם גוגעהעריקן משכילישן םײן און םימבאליזירן דארט. װו םען דארף, כנסת-ישראל, די רשעות, די השכלה א. א. װ. -קאנען בײ הײנסיקן טאג, אזוי װי זײער כלל־פעדאגאנישע םונקביע האט זיך געענדיקט, און דער נאזייאנאלער ערזיױנג• און ביל• דונג־אידעאל מוז זיך זוכן נײע מיטלען און פעםאין פאר זײן םארװירקלעבונג. קאנזיענטרירן ענדלעך זײער גאנזנע אי נערלעכע בילד־קראפט אויף זיו דערםילן דעם קינםסלערישן װילן, װעלכן מ ע נ ד ע ל ע הןןט זיך אין זײן בײס נישם געקאנט םארגינען. דער סשכילישער פאטאס איז אויםגעםרוקנם געװןןרן םון מענדעלעס געזעלשאפט־קריסישער ם א ט י ר ע און גע• בליבן איז. נאר די א י ד י ל י ע םון דעם מיאוםן לעבן. אין װעלכן מענדעלע האט אנטפלעקט אזא װונדערלעכן אובר מים שײנקײט. םון דער װעלט־ם ארבעםערונג, װאס מענדעלע הזןס פרזןפאגירם אומעסום, װו ער איז דאם כלוםרשט _״נישט אויםן׳ געװען, איז געבליבן די װעלט, װעלכע ער האט בא־ שאםן. און װעלכע זאגס עדות אויף זײן טיםער םןןביאלער אידעע, אויף זײן פארבונדנקײט מיט דעם לײדנדיקן כלל, אויף זײן גײםסיקן הומאניזם — א סך רײנער און שטארקער, אײ• דער די סןןזױאלע און הומאניססישע סעגדענזין. װעלכע ער הןןט ארױםגעזאגט ןןדער באהאלטן זיװישן זײנע שורות. דןןס איז דער גורל םון יעדער טענדעגץ־ליטעראסור און דןןס א־ז אױך איר אינערלעכע באשעםטיקונג. אונזער אלגעמײן נעגאטיװע באבױנג גו םענדענץ-ליטעראטור איז בא אזױ װי אײנער. װןןס קערם זיך אום. נןןך לאנגע. סו• מלדיקע װןןגלענישן איבער דער ״נרויםער װעלט׳ איבער די שרײענדיקע פרחקים, צוריק אין דער אלטער, שטילער שטוב םון דער װײטער םארזונקענער הײם, װו עס דינען נאך אלץ, געטרײ און שםארק, די ןןרעסע גבורהדיקע שטובזאכן, װןם האבן גענלאנגט מ־ט שײנקײט און םרײד אין אונזער ױגנס און װאס זענען םיט דער בײט נןןר געװ$וץ א ביסל םארמא־ טערט, אױסגעבלײכט און שעפעװדיק. אזוי װי די שטיפערישע, םארשײםע מומעם םון אונזערע יונגע יארן. װןןם זענען גע־ װארן בנועות אויף דער עלטער-אזױ באגעגנט מען זיך הײנט, נאך יןןרן םון ליטערארישן טומל און גערודער, מיט דעם אלטן, הײםישן, שטארקן װערק סון םענדעלע מוכר ססרים. אױבנןןן רעגירם, אזוי װי תסיד, דער אומעטיקער טאסע- און אונזערע געניטע, פלינקע אױגן זוכן אין זײן אלטן פנים און װילן זיך בו באגעגענען װידער סיס דער בײזער שכראסערישער פינע, װאס םען האט דארט איבערגעלאזס מים לאננע יארן בוריק. ןןבער םיס אײנםןןל אנספלעקן םיר, אז די בײזע שטרא• םערישע הארטקײט. די סינסטערע שרעקבײכנס םון אמאל זענען אינגאנבן אפגעװישט געװוןרן און אױף זײער ארט לױכטן אונז פלובים אקעגן רײנע און שסארקע ליבשאםט און מילדקײט, װעלכע םיר האבן דארט קײנםןןל אױף אונזער לעבן נישט געזען. םיר שטײען םאר א נײער געשםאלם. ם ע נ ד ע לע םוכר םסרים האט אונז אויםגעהערט הײנט בו שרעקן מיט זײן שטרא־ םערישעד בײזקײט, מיט זײנע םאטירישע שטעכװערטער אויף ישראליקן רעם שלימזל. װאס האט זיך דערװײל ארויםגעכאפט פון זײן שטרענגן מוםר־רשות, םיט זײן שארםן דערביערישן בליק אויף די אלע שטעטלדיקע תקיםים, פיאװקעס, שינדערס. שטײנהערבם און די אנדערע םארבײטיקע ״םינסטערלינגע׳. װעלכע האבן אנגעװוירן דערװײל זײער דעמאלטיקן סאביאלן באטײט און םפילא אויך זײערע פרעסענזיעם ״אויף דער״ראלע םוןידעם םאסירישן אביעקט - אץ אס די אײננעשפארםע און םרײ געװוןרענע שטראף-ענערגיע הןט זיך איבערגעםורעמט אין דער לעבעדיקײם םון ם ע נ ד ע ל ע ס װערק אויך נאך זײן םויט, האס באקומען דארס אן אנדערע ריכםונג, האט זיך םארםײלס אױף די איבעריקע עלעםענטן םון מענדעלעס שאםן אץ הןןס םארשםארקם און םארטיפט זײן שאפערישע ליבשאםם בו דעם געשטראםטן לעבן, אויף װעלכן עס ק$ן נישס מער חל זײן זײן פעדאגןןגישער מוסר. דאס זענען, אזױ בו זאגן, די מיסטישע איבערװאנדערונ־ גען םון דעם דיכטערישן גײםט אין דעם נעשלאסענעם רױם סון זײן אײגענעם װערק. װאס לעבס אין באשסענדיקער שא־ םערישער אנטװיקלונג. די װערם־אקבענסן אױף די אײנביקע דיכסערישע שאפעגען זענען נישט באםעםטיקט דארם אױף אײ־ ביק און זײ רוקן דך ןןפס אריבער םון אײן װערק אױםן אנ־ דערן - אין דער ריכםונג. װאם װערט ןןנגעבײכנט סון דער אלגעםײנער גײםטיקער אנטװיקלונג םון דער בײט. דיכסערישע ענערגיע גײט קײנמאל נישט םארלוירן. ד בײט נאר בומאל איר פןןרם. װאנדערט אריבער פון אײן ןןביעקס אױף אנדערע, װןןם זענען בװישן זיך ארגאניש םארבונדן און װ$ס װערן ׳ םון דער דאזיקער איבערװאנדערונג, םון דעם דןןדקן בושטרןןם םון נײער קראםט, געזעטיקטער, װערס־באסאנטער. כאראקטע• ריםטישער. עס סרעםס גאנץ ןןםט, אז דער אדער יענער דיכםער,