Literarishe bleter · 1927-12-16 · 50 (16.12.1927) · p. Seite 974

50 זא ל ע ן ליפןוןוישן גל;ועו 974 מ י ט מ ע נ ד ע (א םרק ם.*ן א גרעסערער ארבעט) י ע ק ב פינמאן / װא רש ע געהײערן עויבער פון מענדעלעם תורה שבעליפה. מענדעלע איז נישט נאר אין זײ.ע געשריבענע װערק, נאר אין אלצדינק געװען א מענטש, װאס איז געװען אין גאנבן סטיל. דער קלענסטער שטריך אין אים איז געשטעמפלט מיט אן אײגנארטיקן שטעמפל: אין זײן ארט רעדן, אין זײנע באװע־ גונגען, אין אלץ איז ער געװען טרײ זײן אײגענעם מהות, זײן סוביעקטיװן ריטם. װאס לאוט זיך כמעס נישט איבערגעבן. דאס מעפיסטאפעלשע מיטן אידילישן זענען געװען אזוי מןןדנע איבערגעקרײבט אין זײן װעזן, אז אלע קינסטלער, װאם הןבן אים געמאלט אין די לעבסע יארן סון זײן לעבן, האבן נישט געקאנט אויפכאפן דעם סינטעז. מענדעלע האם זיך אלײן םטי• ליזירט, און זײענדיק אן ארםיםט בסבע, האט ער נישט אויפ־ געהערט צו שפילן עפעס א שפיל. װאס איז נישט געװען נןןר שפיל — װײל ער האט דאך געשפילט זיך אלײן, זײן קינסט־ לערישן העלר. און אין דעם דאזיקן שפילן איז געװען אזוי פיל גוטמוטיקײט מיט חוזק, אזוי פיל םאטירע מיט הומאר, אזוי םיל חכמה סיט נאיװיטעט צוזאמען, אז הערן אים איז געװען דער גרעססער גענום. עס האט גערײצט און בארויקם אין דער זעלבער צײט. עס איז געװען נאטור און קונםט. א מאדנע אויסמיש, פון װעלכן עס לאזט זיך קױם געבן א באגריף יענע, װאם האבן עם אלײן נישט מיטגעמאכט. ער האט גערעדט װי ער האט געשריבן. עם הןט גע• האט פשט מיט רמז, ערנםט סיט װיץ, און אזוי געװען ײדיש באפארבט, אזוי מדרשדיק, אזוי שארף אנגעצויגן, אזוי געקניפם מיט א פםוק, מיט א מאמר חז״ל, אזוי צענויםגעפירט װײטע באגריפן, און אזוי אײנגעםלאכטן דאס נײע אין אלםן, און דןס אלטע אין נײעם, גלײך װי גאנצע דורות װאלטן זיך םארקער• פערט פאר אונז אין אײן פערזאן. װאס סראגט אין זיך דןןם גאנצע אנגעפראצעװעטע רײכטום פון זײ אלע. ער הןןט אלץ געזען. ער הןןט אלץ פארהיט פון פארגעסונג. װןןס ער הןט נאר ארויםגעלאזט סון מויל, האט ער באלד געהאט דערצו אן אנאלאגיע אויפן ןןרט אין דער אלטער ליטעראטור צו דער פאהם און אינהאלם, און אלץ איז פאר אים געװען א חוםר פאר א םײנעם דרוש, פאר א חקירה, און א פלפול, װןןם הןןט געגלאנצט םיס עמקות פון א תלמיד־חכם, א חקרן און צו דער זעלבער צײט, מיס דער גאנצער םאלקס־תמימות און פןןלקס• שארםזיניקײט. רעדן מיט מענדעלען הזןט געהײסן םאר פיר שטודירן אים, דערקענען אים, זען אים, װי ער שטײט אן אויםגעגלײכטער און בליצט מיט די געשליםענע ברילן, און ״פײלט׳ זײנע מימרות און בײזערס זיך מיט א געלעכטערל און שטיםט אין םאמע ערנםט און שיט מיט סערל סון חכםה. ם׳איז געװען אזא אריגינעלע ערשײנונג, װי א בלעסל םענדעלע, אויב נישט נאך מער. מיט מענז <לען האב איך מיך באקענט פערזענלעך אין די לעצטע יארן םון זײן לעבן. עס איז קײן םפק נישט. אז אין דעד עלפער איז ער שוין געװען גאר אן אנדער מענטש. די אמאליקע האדטע כאראקטער־שטריכן זײנע. די שטריכן פון דעם רויען קערפער און מוםר-זאגער, זענען אלץ בלאסער און וױיכער געװארן. בשעת דער פרעכטיקער שקיעה, די שקיעה פונם קינםטלערס לאנגן טאג, זענען זיך װי צעלאפן די אלע שװערע שאטנס, װ§ס האבן אים פארפאלגט, און דער פאר• נאכטיקער הימל האט זיך א לויטערער און צארטער אויסגע־ שפרײט איבערן קאפ פונם גרויםמוטיקן, װאס האט זיך נישט אײנגעבויגן אונטער דער משא פון די לאנגע־לאנגע יארן זײנע. אין דעם אפשײן פון דער דאזיקער שקיעה האב איך אים געזען א געלײטערטן, א געזעצטן. װי א פארענדיקטן מאנומענט. — װי א בוים װאס איז געשטאנען אין אײביקער בליונג. ב׳האב זיך צוגעקוקט צו אים בשעת זײן ארבעט און בשעתן אפרוען, אין מאמענם פון התעודרות האב איך אים געזען און אין מא־ מענטן פון אידילישן הומאר — און ער איז פאר מיר געװען װי א סימבאל פ־ן אײביקער באנײונג און פון אײביקן װאקסן— װי א סיםבאל פון דעם נײעם מענטש און ײד, װאס װעט קומען. אט דער דאזיקער הויך־געװאקסענער און גלײך־געװאק־ םענער םאן מיט די ליכטיקע אויגן און געזונטער נשמה. איז שטענדיק געשטאנען פאר מיר, װי פארקערפערנדיק מיט זיך דאם אידקערן םונם ײדן צו דער נאטור, צו די טײערע קװאלן פונם יעבן. איך האב ליב געהאט קומען צו אים אין שטוב, זיצן לאנגע שעהן, און צו זעסיקן מײנע אויגן מיט דעם ליכט פון זײן פנים, זיצן און הערן זײנע געשפרעכן — הערן פשוט דעם קלאנג פון זײן קאלאריםנע שטים און זײן זאפטיקן גע־ לעכטער, דאס געלעכטער פון דעם זײדן, דעם פקח און טײל־ מאל קפדן, װאס קײן זאך איז פאר אים נישט פארבארגן און פונדעסטװעגן קאן ער אלץ פארגעבן. און זעענדיק דאס דאזיקע ליכטיקע לעבן, װ>ןס האס זןןרגלאז געשסדאמט סון טאג אויף טאג און פון יאר אויף יאר, האב איך עס שטיל געבענטשט און געבעטן פאר דעם דאזיקן לעבן, װאס האט װי באשיצט אונז, אונזער ליטעראטור. מיט זײן גרויען ליכטיקן קאפ, מיט דער זיכערקײט פון א גײסט, װאס הערט נישט אויף צו םראגן זײן פרוכט. פון מענדעלעס געשפרעכן װאלם געדארפט בלײבן א זכר אין אונזער ליםעראטור, הגם םון זײער װערט װערט פיל גע• מינערט, װען זײ האבן נישט זײן לעבעדיקע ארטיםטישע מימיק, װען מ־האט נישט פאר זיך דעם פארבנרײכן אויסדרוק פון זײן געזיכט און מ׳הערט נישט די דרןןבנע, חוזקפולע שטים זײנע, װןןס איז געװען דער בעסטער פירוש צו זײנע חריפותדיקע פשטלעך און קאלאםבורן. >ןן דעם דאזיקן קאלןןריט, אן דעם אײגנארטיקן סטיל איז נישט צו פארשטײן דעם אומ• ײד. װים. איבםטיטוט צו דער װאך פונם פיר רושן אלע אינזערע אפטײלונגען זיך אקסיװ צו באטײליקן אין דער אקציע פון ײד. װ. א. די אפטײלוננען זענען מחויב אײנצוארדנען םארלעזונגען, שאםן זאםלער״קרײזן אין און םחוץ םון דער געזעלשאפט אוג• טעק נאםען: ,סדײנט שון ײד. װ. א. באריכטן װעגן דער דורכגעפירטער ארבעט שיקט ארײן לויםן אדרעם סון י. װ. א. ג .16 <>1מ18גו1)סק ,סמ11^\ )ע*וס>1גו*א 1נו1ע1יס1 .[>ע2 ... געזעלשאפט אװבט־קורםן פאר ארבעטעה