Literarishe bleter · 1927-11-25 · 47 (25.11.1927) · p. Seite 915

915 ליפןוןריון נלו#ןר 47 זא אדער אויף זיצונגען, נאר פײם שרײב-טיש אין אונזערע גא בינעטן. סיהאט זיך געטרזןפן, כיהאב שוין לאנג נישס געזען דעם אלטן, און מיר װילט זיך אים זען, נאר סיאיז אלץ קײן צײט נישטא, װײל גײםטו נאר ארײן צו אים—װעט ער סריער פאר א דרײ-פיער שעה דיך נישט אפלאזן. און דאך בײ דער ערשטער מעגלעכקײט לאז איך זיך םון רײן װינקל בײם ים. ארום די שטילע װילעם, אויף אוספענסקי, אהין, װו די גאס. װאס פירט גו דעכטיארנע, שפארם זיך אן $ן דער געדיכטעניש פון די ײדישע קװאױטאלן. אס איז דאס דרײ׳שטאקיקע הויז פון דער תלמוד-תורה. װאס קיניגט איבער די נידעריקע שכנישע הײזער. איך גײ ארײן אין דעם פוסטן הויף. איך הויב זיך אויף אויף דעם העכערן שטאק, איך גײ אדורך פארפײ די גרויסע, גרוימע צימערן און סרעף מענדעלען ערגעץ־װו אין א װינקל, אפטמאל בײם טישל אין שלאף־גימער, װאס איז אפ• געטײלט מיט א פארהאנג פונם קאבינעט. ער קנײטשם זײן הויכן שסערן און שרײבם און שרײבט... ,אך, גוטז—באגריסם ער מיך. — אט װעלן מיר זיך זעגן בײ דער הרובע, װי גו• סע ישיבה-בזזורים, אין מיר װעלן רעדן...' און ס׳גײט אװעק א לאנגער געשפרעך רעגן אלץ. דער המשך פון אינזער צװעלף• יאריקן געשפרעך, װי ער װאלט גארנישט איבערגעריסן געװארן. םיאיז נישט אפגעגאנגען, װי דער שטײגער איז. אן דעם לײענען א פראגמענט םון א נײער מעשה. אין יענער בײס האט מענדעלע געשריבן זײן אויטאביאגראפישע ערבײלונג *שלמה ר׳ חײמם׳, — אײנם פון זײנע פעסטע װערק. ביז איצט םיל איך נאך דעם אראמאט. דעם זיויבער פון יענע פארלעזונגען: די אומםארגעסענע בילדער פון א ײדישער דארםישער סאמיליע. פון א שטעטל אין די הארבםטיקע ימים-נוראים, די קיך אין דער נאכט פון דאנערשטיק אויף םרײטיק. די חדר׳יונגלעך. װאס זענען נאך נישט אריבערגעטראטן די גרענעץ םון זײער הײמיש שטעטל, נאר זענען שוין אויסגעװען מיט זײער רבין אין ארם-נהרים, מצרים און קענען און װײסן, װאם ס׳האט זיך געטון מיט דרײ טויזנט יאר גוריק... איך האב זיך צוגעהערט בו דער אײביקער מעלאדיע פונם שטעטל, װאס הןןט אפגעקלונ• גען אין אונזער ליטעראטור. אנגעהויבן סון ״זײדןי ביז דעם ,אײניקל״ שלום אש, גו אט דער װונדערלעכער מוזיק. װאם האט באגויבערס און נעמונטערט. און באלויכטן די הערצער םון דורות און געװארן די לעבעדיקע לעגענדע פון יאר־ הונדערםער... עם ענדיקט זיך אונזער געשפרעך. איך געזעגן זיך און גײ ארוים אין םאדער-צימער. מענדעלע באגלײט םיך און זעצט װײטער םאר דעם שמועס. האלטנדיק מיך .פארן קנעפל• (דאס איז שוין געװען א סעכנישער טערםין פאר די םוף געשפרעכן). זומער־צײט פלעגט ער ארוים סיס מיר םיך באגלײטען האלב-װעג. נישט איבעררײםנדיק דעם שמועס, דער• נאך האב איך אים אביסל אבגעםירט. און אזױ האפן מיר אפסמאל געבלאנדזשעם ביז האלב-נאכס. שװער א־ז געװען אונזער צעשײדונג זומער 1903, צװײ חדשים נאכן קעשענעװער פאגראם, װען איך האב מיך פון דעם װארעמען אדעס איבערגעקליבען אין ״װײסען, כמורנעם. קאלטן. $בער הײמישן צםון׳. א טיעםער אומעט האט געקלונגען אין די רײד םונם אלסן םרײנד. אױף דעם געזעגענונגם-באנקעט. װאס די םרײנד האבן מיר סאר מײן אפסארן אײנגעארדנט אין םימאן-זאל. מענדעלע האט דערמאנט אין די שבת־צונאכטסן אין אונזער קלײן קרײזל. װעגן דעם געמיםלעכן ליטערארישן װינקל, װאס מיר האפן געשאפן אין אדעס.. איך האב געסילט. אז איך שטײ אויף דער גרענעץ םון אן אװעקגײענדיקער אבראמאװיטשן װאלט באשערס געװען צו דערלעבן ביז דער םולער אויטאנאמיע םון דער ײדישער שול, װאלט ער געװיס געהאלטן םאר ײדיש אלם אונטערריכטם־שפראך אין דער ןןנסאנג שול, נאר בײ דעד געהעריקער גאדאנסיע סון גרינטלעכן לער■ נען סון דער מלוכה־שפראך, צו װ$ס ער ־אס צוגעגעבן א נרױםע באדײטונג. װאם שײך דעם שול־פראגראם, װאלט ער םארלאנגט צו לערנען העברעיש, תנ־ך און די אמונה׳יסודות פון ײדנטום. מיט דער גאראנטיע גוס אװעקצושסעלן דאם לערנען פון די אלגעמײנע געגנשטאבדן. דער תנ׳ך איז םאר אים געװען א הײליקטום. ער האט דערלאזט אײניקע מעסיקע השערות םון דער פיבל־קריטיק, און אלײן האס ער אפטמאל זיך געסײלט םיט מיר מיט זײנע אריגינעלע םארסײטשונגען פון אײניקע תנ׳ך-טעקסטן, גאנץ נאענט צו די אנשויונגען םון די ביבל־קריסיקער. נאר דער• לאזנדיק אזא מין קריטיק. אלם א מקור סאר שארסזיניקע שפיצלעך, װאם ם׳קאן װעגן זײ סירן א פריװאסן געשפרעך. האט ער אין שרעק זיך צוריקגעװארסן םאר אירע דךײםטע אוים־ פירן, דאס מיהאט געמאכס עפנטלעך. באזונדערס האט איס אויפגעבראכט דער אויססיר װעגן דעם לעגענדארישן עלעמענט פון משהם פערזענלעכקײט. ם׳איז געװען אזא מעשה: סרילינג 1903 האט אחד׳העם געהאלטן א רעפעראס אין ײדישן קלוב ,בעסעדא׳ װעגן משה. אחד-העם האם קלאר אנטװיקלט דעם געדאנק. אז אונז איז גארנישס װיכטיק צו װיםן, צי ם׳האט באמת עקזיסםירט משה, צי נישס) דער דעאלער משה איז אײגנסלעך דער, װאס לעבט אין דער פאלקס־לעגענדע, אין די םוחות פון הונדערםער דורות, װי א װירקנדע היסטארישע קראפט: יענער אבער משה, װאס װערט געשאםן אין די לאבזן• ראטאריעס םון קריטיקער־װיםנשאפסלער, איז א רעאליטעט בלויז פאר א קלײנער גרופע ארכעאלאגן. פארשער, און איז נישט קײן רעאלער סאלקס־העלד, א באװעגנדע קראפט פון דער נאציע. נאכן רעסעראט, בעת דער הפסקה, פין איך צוגעגאנגען צו מענדעלען, איך האב אים געסראםן זיצן א סארטראכטן, ערגעץ אין א װינקל אינם גרויסן זאל, װו דער עולם האט טוםלדיק ארומגעשפאצירם. איך האב אים א פרעג געטין, װאם זןןגט ער אויסן רעפעראט. ער האט אויף מיר בײז א קוק ג״ע• טון און געזאגט: ,אין דער תורה שטײט געשריבן: ,ולא ידע איש את קבורתו׳, קײנער װײסט נישס, װו משה איז באגראבן, איך ןזבער האב איצט געסונען משהס קבר: משה איז ערשט באגראבן געװארן אין קלוב .בעםעדא׳ דורך אחד העמען*. נאר דזןם באלײדיקטע רעליגיעזע געפיל האט געקאנט דיקטירן אים אזעלכע הארבע װערטער. איך האב זיך באמיס צו דערװײזן, אז ער האס נישט ארײנגעדרונגען אין תוך פון רעפעראם. אז דער רעפערענט האס, אדרבא, פראקלאמירט דעם טראריציאנעלן םשה םאר א רעאלע, לעבעדיקע געשטאלט, װאס איז געשאםן דורך דעם סןןלקס־גײסט, און אט דאס איז יעדנפאלס א װיכ■ םיקער צוגאב צו די עקססרעמע אויספירן םון דער ביבל־קריסיק. מענדעלע אבער האס נישט געװןןלט הערן: ער האס נישט געװאלט דערלןוזן אסילו קײן ספק אין דער רעאל^זעט פון דעם ביבלישן משה װי א פערזאן, װאס האט געלעבט אין דער װירקלעכקײט. און נישט נאר אין דער פאלקס-סארשסעלונג. אין אזעלכע מיני אויפקלערונגען האט ער געזען. װי מ־נראנס זיך אונסער אונטער זײן הײליקטום. און דאך. נישם געקוקט אויף די אלע חילוקי־דעות, זע■ נען מיר געװען שטארק צוגעבונדן אײנער צום אנדערן. אין דעם לעצטן יאי־. פאר מײן אפפארן פון אדעם קײן פעסערבורג, הןןבן מיר זיך געװײנלעך געסרןןפן נישס אין די קרײזלעך