Literarishe bleter · 1927-11-25 · 47 (25.11.1927) · p. Seite 914

47 זא לימןרארױן בלעםער 914 מענדעלעאבראמאװיטש - ־־־־ ־ד (ז*דונות> װ ב ע ר ל י ז ארגאניזירט (אומלעגאל. פארשס״ם זיך) א *נאגיאנאליזאציע• קאמימעט״. כדי צו קעמפן מיט דער אסימילאעיע אין די ײדישע אינםעיטוגיעם. אינם קאמיטעט זענען ארײן אױסער םיר און אחד־העם, אויך אנדערע געיעלשאפטלעכע טוער (דיזענהאף, לעװינסקי. ביאליק, ראײניגקי, ש. פען, ד״ר לאנדעםמאן א.א.)ז די ,מפיזיי־השכלהניקעס״ (,פראםידעסשענגי״) האבן זיך ארגאני• זירט אונטער דער פירונג פון מרגולית, און אונזער מענדעלע איז פארבליבן אלײן. נישט מיט די, נישס מיט יענע. צו אונזער נאגיאנאלער אפאזיציע האם ער נישט געקאנט צושטײן טײלװײז דערפאר, װאם זײן אפיגיעלער אמט, אלם פארװאלטער פון תלמוד־תירה, איז געשסאנען אונטער פאליגײאישער אויס• זיכט פון דער בילדונגם־קרײז-״נאםשאלסטװע״, װ$ם איז געװען אדורכגעדרונגען מיס רוםיפיקאטארישע טענדענגן, — און םענ• דעלע האט שטארק מורא געהאט סאר ״נאסשאלםטװע״. און גושסײן גו דער פארטײ פון מרגולית און אדעסער ,גבירים״ האס ער נישט געװאלט. זײן נײטראליטעט האס אים סארמשפט אויף אידעישער אײנזאמקײט. אין אס די סעג האט ער אוים■ געגאםן זײן ביטער הארץ אויף אלעםען. איך געדענק אזא שװערע םגענע: ער זיגט אין א העלן םרילינגם־טאג בײ םיר אין קאבינעט, אין דעם םטורדזאװער ג5סל, װאס הינםער דער שטאט: מיר טרינקען קאװע און שמועםן װענן דעם לעגסן גו• זאמענשטויס םון די פארטײען אויף עפעס א סארזאםלונג. איך שסעל אים א פראגע, — בלי-ספק נישט גום ערשטן מאל: םאר• װאס שטײט ער נישט גו גו די קעמפער קעגן דער סבנה פון אסימילאגיע גװישן דעם יוננן דורי מעגלעך, אז איך האב דערבײ געברויכס עפעס א שארפן אויסדרוק. מענדעלע איז ברוגז געװארן. אן אויפגערעגטער, האט ער זיך אויפנעהויבן פון זײן ארט, דאס גלעזל קאװע האט געגיסערס בײ אים אין האיט. און ער האט אויםנערופן: ,הײסם עס. איך בין א שלעכ• טער ײד, װאס איך געהער נישס נו די נאניאנאליסטן! נײ.ן, איר אלע זענט ײדן מיט נוגעקלעפטע געטעלעך: נאניאנאליסטן, גױניסםן, פאלעסטינער, און איך בין גלאט א -־יד, נאי■ פון אזעלכע גלאט־ײדן באשטײט אונזער גאנץ פאלק״. װאס האבן איך געקאנט ענספערן דעם באלײדיקטן פרײנטז געװיס, מענ• דעלע איז ארגאניש א בעסערער, א מער״אמתער ײד. װי מיר אלעז אבער אין נאגיאנאל־פאליטישן קאמף פון דער אינםעלי■ גענץ. איז ער לױט זײן נאטור פארמשפס גו שסײן אן דער זײט: ער דינט דער נאניע מיט זײן ליטערארישן שאפן. און דאס איז אויך גענוג. מען דארף באמערקן, אז די פראגע װעגן דער שפראך אין דער שול — דאן נאך נישט פארשארפט אין אזא מאס, װי נאך 1905 — האט װײניק אינטערעםירט מענדעלען. ער האט װײניק געהאלטן פון די נײע דאן הדרים־םתוקנים, װו ם־הןןבן זיך אויפגעהאדעװעט קלײנע העברעיסטן. און ער האס חוזק געמאכט פון די פרוװן נו מאכן פון העברעיש אן אומגאנג׳ שפראך. אויך ײדיש איז נישט געװען אין זײנע אויגן קײן װיכטיקער ערנױנגס־פאקטאר אין שול. דער פרינגיפ פון אונ• טערריכט אויף דער םוטער־שפראך איז נאך דאן געװען א ,הלכתא דמשיחא״, א װײטער טרוים, װײל בײם נארישן רעזשים, נאך פאר דער קאנסטיטוניע, האט װעגן ײדיש אלם אונטערריכט־שפראך נאך גישט געקאנט זײן קײן רײד. װען פראפ. ש• װננא;סוף) י י אט זיגט ער, מענדעלע, אזױ, םיטן קאפ אנגעשפארט אױף דער האנט, װי ער װאלט אױפמערקזאם זיך נוגעהערט נו די װיכוחים, נאר מיר װײסן. אז ער הערט זײער װײניק דאס, װאס עס װערס ארום אים גערעדט) אין זײן קאפ װערט נײ־ סיק עפעס א נײע סעאריע אדער א שײנער פאראדאקם. אט קומט זײן רײ. ער הויבם אן רעדן נישט נו דער זאך, ער נעמט עפעס אײן פונקס, אײן געדאנק פון דעם. װאס עס איז ארויס־ געזאגס געװארן און באהאנדלט אים. נראבט טיף פאנאנדער. דעקט־ אויף אין אים אלץ נײע זײטן, פארטיפס אים, — און װען ער ענדיקט, װײזט זיך ארויס, אז ער האס אונז אװעקגעפירט װײט־ װײט פון דעם באהאנדלטן ענין. מען באמערקט עס אים. נאר ער פארשםײס נישט דעם פארװורף: ער קען נישט אנדערש, ער קען נישט גײן אין שפאן־ ער גײט זיך מיטן װעג פון דיכ־ טער. ,אהין. װוהין עם ניט זײן פרײער פארשטאנד״. עס זענען געװען אויך קוריאזן: עס עפנט זיך די ז־גונג. דער סעקרעטאר לײענס דעם פראסאקאל פון דער פאריקער זינונג, װו עס זענען אויספירלעך און געװײנלעך פינקטלעך איבערגעגעבן געװארן אונזערע וויכוחים. יעדער אײנער באשטעטיקס דאס אנגעשריבע• נע, אדער טראגט ארײן קלײנע נוגאבן. אבראמאװיטש אבער ערקלערט. אז ער האט גארנישט געזאגט דאס, װאס עס איז פאדשריבן. דער סעקרעטאר פראטעסטירט. די איבעריקע בא־ שטעטיקן די פינקטלעכקײט פון פראטאקאל. אין ער. גוגע- קװעסשט גום װאנס. רופס אויס: — ״איך בין דען מחויב גו געדענקען אלץ, װאס איך האב געזאגט אויף דער פאריקער זיגונגז...״ און באמח. קאן מען געדענקען אימפראװיזאניע, װען אנשטאט איר, קומם שוין אינט א נײעז-ס־פלעגס אפס דערגײן ביז שטארקע םכםוכים. מיט זײנע פאראדאקסן האס מענדעלע פארהאלטן דעם גאנג פין דער דיסקוסיע, און ער פלעגט דער־ פאר באקוסען זײן פסק פון אונז. דערנאך האט ער זיך געקלאגכ פאר מיר: ,װאם טויג אינז אם די גאננע קאםיסיע מיט די וויכוחים און די פראטאקאלןז א סך בעסער איז געװען, װען םיר האבן זיך שבת־נו׳נאכטס נונױפגעקליבן אין א הײמישן קרײזל און זיך געשסועסם װאס־נאר אונז האט זיך גענלוסס״. ,מען מאכט אונז אן א בײז לעבן״, — האס ער נוגעגעבן, װענדנדיק זיך נו םײן פרוי און געװיזן אויף מיר, װי אויף דעם אנטײלנעמער םון דעם פארברעך. די נײטראלע פאזיניע פון אבראמאװיטשן איז באזונדערם שװער געװארן נאך דעם. װי די אידעישע פארײניקינגס־ניל פון דער ליסערארישער קאמיסיע איז נישט דערגרײכט געװארן. און אונזערע ויכוחים זענען ארויסגעטראגן געװארן פאר דער עפנט־ לעכקײט. פאר די שטארק־באזוכטע אלגעםײנע פארזאםלונגען פון םםיני־השכלה, װו, אנגעהויבן פון 1900, איז לײרנשאפטלעך דעבאסירכ געװארן די פראגע װעגן נאניאנאלער ערנױנג. דא, אויף דעם קאנקרעסן באדן פון דער שול־רעפארם, האבן זיך באגעגנס און גוזאמענגעשטויסן די נאניאנאליססן מיט די האלב־אסימילאטארן פון קאמיטעט ,מסיגי־השכלה״. די ערשטע האבן געפאדערט נו םארשםארקן די ײדישע לימורים אינם פראגראם פין די פאלקס־שולן, און די קאמיטעט־לײם זענען געשטאנען אויף דעם אוטיליטארישן שטאנדפינקט און דערמיט האבן זײ אינטערגעהאלטן די רוסיפיקאטארישע טענדעץ פון דער רעגירינג אין דער ײדישער שול. אין שסןןט הןט זיך