Literarishe bleter · 1927-11-25 · 47 (25.11.1927) · p. Seite 912

2)$ לי:ז'זרו1יזן!לעיסןר?4^ ל־־יטעראטן ־ האנגרעס אדער קרל־־טור ■ האנגרעס? יעהב לעשצינסה■ ׳ נ ע ר ל י ן אונזער טעאטער, װי צוריק מיס עטלעכע יאר, אבער מען װײםט נאך אל׳ן זײער װײניק. ביז גאר װייניק. ״און דער עיקר-מען װײסט װעגן דעם אלעם, װי װעגן צוםעליקע זאכן— בײ די מזרזז־ײדן האט זיך באװיזן א טאלאנססולער בעלע• טריםט — א נם• בײ די מזרח־ײרן האט זיך באװיזן א *יעםע, װאס קאן געשפילט װערן אויף די װעלט־בינעס — װירער א נס: בײ א גרופע ײדן ה$ט מען געשאפן מאדערנע שולן, װו די קינדער מאכן בעםערע ערפאלגן, װי אין די בעםטע מלוכה■ שולן — װידער אמאל א נס: א װיסנשאםטלעך בוך אין ײדיש — אװדאי א נס• נישט נאר בײ נישט״ײדן, נז$ר אפילו בײ די סערב■ ײדן זעגען דאם אלץ אײנגלנע בופעליקע םאקטן, אבער נישט קײן ארגאנישע ט־ילן פון אײן גרויסן אויפבויאונגס-פראבעס, װאם קומש פאר בײם ײדישן פאלק אין גלות. בײ דער דרױסנ־ דיקער װעלט בינדם זיך דאס אלץ נישס בוזאסען. אי[ זײ װײםן אפילו נישט, װי אזוי און םארװאס דאס אלץ קומט פאר — װען םיהאס זיך אנגעהויבן און װי װײט און גרױס זענען די שטרעבונגען. און נישט נאר םאר דער דרויםנדיקער װעלס, נןןר אפילו פאר די גרויסע ײדישע מאסן אלײן און סאר אונז גופא אפילו, פאר די אדײנגעטוענע אין דער קולטורעלער ארבעס אויף די פארשידענע געביטן, איז נויטיק אונסערצופירן א םך■ הבל. יעדער פון אונז איז ארײנגעטון אין זײן ארבעסם־בװײג; די קולטור־ארבעט האט זיך אבער אזױ בעװאקםן און אזױ סארבװײגט, אז ם׳איז אוםמעגלעך בו זײן באקאנט םיט אלע אירע טײלן. ערשט בזריק, דוכט זיך, מיט .אזעלכע בען יזןר, האס דער שרײבער סון די דאזיקע שורות זיך געקאנם דער־ לויבן דעם לוקםום פון לײענען אלץ, װןןם איז געדרוקט גע־ װארן אין ײדיש — אנהויבנדיק םון שירים און ענדיקנדיק מיט יעדע פאפולער־װיםנשאפטלעכער ברןןשוד, שוין ןןפגערעדט םון פרעםע און זשורנאלן. איבט איז דאס געװארן פיזיש אומ־ מעגלעך — געװים קוםס מיר אוים איבט בו לײענען בװײ אדער דרײ מאל מער, װי דעסאלט! די ליטעראטור הןןט זיך אבער פארגרעםערט בװאנביק אדער דרײםיק מזןל! אונטעדפירן אײנמאל אן אלגעמײנעם םך־הבל, זיך דערפילן פאר א גליד פון א גרויסער משפחה, װאם בױס אנײעם נאביאנאלן מױער, האבן דעם נחת פון זעען די מיט־ בויער און סילן זײער באגײםסערונג און זײער נשםה־ביםער— דאס איז אבםאלוט נויסיקן םיר זאלן נישס פארגליװערס װערן יעדער אין זײן םפעביעלן פאך, נישט בלינד װערן אױף דער גוט־באקאנטער פאך־בלינדקײט און אויפהערן זען דעם גרויםן קולטורעלן בנין און נאר זיך קװיקן מיטן אײגענעם געמאכסן ביגל—אום כדי בו פארהיטן אונז פון אט דער םפנה אױ אויך נויטיק א םך־הכל־קאנגרעס, אן אלגעמײנער קולטור־ קאנגרעם מיט גרויסע װײטע לאזונגען, מיס דרײסםע אלגע־ מײנע פערםפעקטיװןז! מען מוז דאך געדענקען, אז מיר קןןנען זיך נןך נישט דערלויבן דעם לוקסוס פון זײן נאר קולטור־בויער. מיר םוזן אײנבײטיק אויך זײן קולטור־קעמפער, און דזןס איז נישט מעגלעך ביחידות. דעם קאמף מוזן מיר פירן פאדײניקס, םון אלע קולטור־בװײגן בוזאמען. און אזא קולסור־קאנגרעם, װי אן ערנסטע פראגע האט אויפגעהויבן קאלעגע י. י. זינגער — עד האט זי אבער פאלש אװעקגעשטעלט. געװים גײט אױף אונזער קו״לסורעלן שאפן די גרויםע סכנה פון פ א ר ט י ק ו ־ ל א ר י ז ם . ןןבער די דאזיקע סכנה איז טויזנס מאל געפער־ לעכער אין שול און אין טעאטער. װי אין רער ליטעראטור. און אױב דער קאםף קעגן דעם דאזיקן צעברעקלען אונזער ביסל ארעמקײט מוז אויפגעהויבן װעדן. דארף מען אנהויבן פון אלף און נישט פון תױ, פון גרונס און נישט פון דאך. װארים גראד פון דיכטער און אמת־קינסטלערישן פראזאיקער איז זײער ״שװער בו פאדערן זיך אפבוזאגן פון לאקאלן קאלא- ריס, פון לאקאלער פארב און ריטם. אבער אין שול מוז גע־ לערנס װערן אויף א ײ ן שפראך — אויף אײן ײדישער שפראך און נישט אויף בען אדער בװאנביק דיאלעקםן. װי דאס קומט איבםער פאר. דאס הײסט נישט. פארשטײט זיך. אז דער אינ־ האלס פון"א שול״ אין קאנאדע קאן זײן רער אײגענער. װי אין פוילן, אז אין א שול אין נױ־יארק קאן מען לערנען פין די אײגענע כרעסטאמאסיעם, װי אין לובלין. אבער עס מוזן געשסעלם װערן גרענעבן דעם בופאסן זיך בו די ארטיקע באדינגונגעןן ס׳מוז געפאדערס װערן דער מאקסימום אײנהײט־ לעכקײס פון פראגראם און דאס מאקסימאלסטע אין דער שפדאך־אײנהײטלעכקײט. דאס זעלבע קאן מען זאגן װעגן טעאטער. אויך דא מוזן געסאכט״װערן קאמפראמיסן און מען מיז זיך רעכענען מיט די ארוםיקע לעבגס־באדינגונגען. ס־איז אבער א חיליק פון נןכגעבן בעל־כרחה דעם דראנג םון לעבן ביז לויפן אנטקעגן דער גאס און אױפכאפן יעדן װולגארן אויםדרוק און זיך בא־ מיען, װאס מער פארמיסטיקן די שפראך. די* דאזיקע םבנה איז דאך אבער נאר אײנע פון די סילע פראגן, װאס שרײען בו א קאננרעס, בו א ג ר ו י ם ן אלװעלטלעכן ײדישן קולטור־קאנגרעם. איך לאז אן א זײט די פראגע, בי קאנען בכלל דיכטער און בעלעסריססן זיך בונויםרעדן - איך האב נאך נישט גע־ זעען קײן בװײ ײדישע דיכטער אדער בעלעטריסטן, װעלכע זאלן קאנען בװאמען טוען א ליטערארישן ענין. אפשר איז דאס בײ אנדערע פעלקער אויך נישטא — בײ אונז איז דאס אבער אין אזא מאס איממעגלעך. אז איך שטעל מיר גארנישט םאר קײן בוזאמענקומען נאר פין ליטעראטן. נאר לאמיר אפילו אננעמען. אז אזא נם װעט יא סרעפן —בי קאנען אין 1927־טן יאר אויף זיך נעמען אפילו די גרעסטע ײדישע שײן־שרײבער די מיםיע, װאס ס׳האט אויף זיך גענוסען די טשעי־נאװיבער קאנ■ םערענץז עפעם זענען מיר דאך אױסגעװאקסן און ארומגע־ װאקסן מיט אינםטיטוביעס און מיט גרויםע ארנאניזאביעס. און םעגן די שרײבער זײן װי גרויס און װי טאלענטסול, קאנען זײ אלײן אויף זיך נישט נעמען די םיסיע םון דעם גרויםן אויסגעשרײ, װ$ס דארף און מוז געמאכט װערן. יא, איך האלס, אז ס׳איז געקומען א םאסענט פון א גרויסן דעמאנסטראביע־קאנגרעם. װאם זאל װײזן סײ דער דרויסנ־ דיקער, סײ דער אינעװײניקסטער װעלט אונזערע דערגרײכונגען און אויך אונזערע אפעטיטן. לןןםיר זיך נישס נארן—םען װײםט איבטער אין דער װעלט, אין דער גרויסער קולטורעלער װעלט, אביסל מער װעגן אונזער ליטעראטור, װעגן אונזער שול, װעגן כ