Literarishe bleter · 1927-11-11 · 45 (11.11.1927) · p. Seite 884

45 זא ליטערארי^ע בלעטער 884 ר ע צ ע ב ז י ע ס םולשטענדיקער קאטאםטראסע. פראנק ברױן, דעם פכשסם תלםיד (דער זעלבער, װאס טרעט ארויס אין .אלרוינע״ און אין .װאמ• סיר׳), א רענעגאט, װאם סיםבאליזירט די טופאה, איז דער נײם• טיקער פאטאר פון א שרעקלעכער מאשין, װאס װערט ארײנגע• בראכט אין "א טײװלאנישער באװעגונג. בדוינס װירקונג טרײבט א פשוט דארפיש םײדל, װאס ער באזיצט, צו סאטאלןןגישער עקזאל• סאציע, װאס גײם איבער אין רעליגיעזן עקסטאז, שלעפט ארײן אינם פארכשופםן קרײז א גאנצע עדה םענסשן, א סעקטע פון א נײעם קר-סטום-גלױבן, װאס װיל אויסלײזן זיך און די װעלט דורך םאדיםטישע צערעםאניאלן, רעליגיעז־פאטאלאגישע ארגיעם און װאנזין. ברוין אנטװיקלט זײן געפערלעכע שפיל פון אנהױב רויק און קאנסעקװענט. אבער פערקװירדיק: װאם-װײטער, אלץ םער גליטשט זיך אים אתיס דער רודער םון די הענט, און די םאשין, װאם ער האט אינספירירט, באװאםנט מיס אײגענע פיססעריעזע כוחית באפרײט זיך לחלוסין פון זײנע הענם. — און ער, דער שעפער, בלײבס שסײן אוםבאהאלסן סארן שרעקלעכן קאסאקליזם, װאס האט געפענטעט א גאנצע געזעלשאפס. פון דער דאזיקער אומגעצ־ימטער באװענונג םינם םאגישן ראד װערט אבעריםיסנעריסן עװערס אלײן, — און אין דעם בא• שטײט זײן גרעסשער קינסטלערישער חסא. ער װאלכ באדארפט הערשו איבער זײן שטאף. ער װערם אבער םארכלינעט, אין צװישן אײן געשעעניש און דער צװײטער םאלט ער ארײן אין א לירי• שער השתבכות, װאם איז א םיראגאט סון האםםונם ליריק. אט, לםשל. דאם קאפיטל, װו פראנקיברוין פארט אין שיםל און שפו• עסט זיך דורך מיט זײן הינט. סענסיםענשאלקײט פון א באקאנטן מין, װאט גיט״צו דער שסימוננ םונם לעזער א שװער און אומ• קלאר געפיל. עס סילט זיך די פארלוירנקײס און אםילו סארלעגנ• הײט פונם מחבר, בעת ער דריקס אױס דעם טרױער םון םראנק ברוין, — װאם רעדט צו זײן הונס: ,— אלי, דו ביםט פײן ליבער פרײנט. דו ביסט םײן נשמה אין םײן בענקשאפט. דו ביםט דאס, װאס איז סארבליבן פון פײן גאנצן חריב־נעװארענעם גליק״. עװערס הערשם נישט איבער די נעשעענישן, װאס שפילן זיך אפ אין זײן װערק. זײ גײען אתיס פ ו ן ז י ך א ל ײ ן אײנע פין די אנדערע. נאך דעם אפנעבן זיך ברוינען, האט דאם םײדל מיט די פאטאלאגישע נײגונגען געמיזט אריבער אץ א צושטאנד פון צערײצטער עקזאלטאציל. שפעטער האבן געמוזס קומען בהדרגה די װײטערדיקע שטאפלען סון איר םאטאליססיש לעבן: איר רעליגיעזקײס, װאם זוכס זיך אויס קערפערלעכע פארםען, איר שטײגגדיקע זינלעכקײט, איר קאסאלעפסיע. די דערװאכונג, דער סאדיזם, די ארגיעם די זעונגען און לסוף — איר קרײצונג. דאס קינסטלערישע באװוםטזײן האס דא לחלוסין נישט געװירקס. די איבערזעצונג פון ע. בארנשטײן איז א גאנץ קארעקטע. אנשמאט אבער איבערצוגיםן א װערק אין א לעבעדיקער םארם (א שפראף/ מאכט ער עס אויף א םעכאנישן אוםן, זעצט איבער א װארט נאך א װאיט אץ לאזט דעם סטיל זײער קאלט. עם פילט זיך עפעס א טויטקײט אין דער דאזיקער איבערזעצונג, א פלעגמאשישקײט. עם מערקס זיך נישס לחלוטין די באװעגלעכקײט םון דער שפיאך, װײל ע. באדענשטײן האט נישט אויםגענוצט רי לעבעדיקע ײדישע פראזע, נישט גענוםען אין באטראכט דעם ײדישן זאץיבוי און אױםדרוקן. ס׳איז נישט געניג צו מאכן םונם דײטשן .ערלעדיגען״ — א ײדישן ״דערלײדיקז*; בעםער איז צו צו זאנן: באזאיגן. למשל: ' ״איך האב דאדט צו באזארגן עטלעכע נױטיקע ענינים״ (ז׳8) אויף ײדיש דארף םען זאגן: זארגעװדיק,—נישט: זארגסעלטיק■ די ײדישע פארם סון: ,ער האט זיך אפראזירט/ איז: ,ער האם זיך איגעראזירס (אפגעגאלט)*, פונקט װי ם׳קען נישט ז$גן: ער האט פיר אפסון*, 'נײערט ״ער האט מיר אפגעטון׳. װאס שײך די העברעישע װערטער. קען פען נעםען אין באטראכט נאר די, װאם לעבן אין פױל םון פאלק; ם׳קען דאך אבער סײם־אזוי נישטיזאגן: ,עכברים*, אנשסאט צו שרײבן פראםט•' פשוט• מײז א. םארק. עװערסעם ״מכשפס תלמיד״ הײנץ האנם עװערס ״דעם מכש#ם תלסיד״, ױדיש: עלים כןװ־נמסײן• צןרלזזנ ח. בזס$ז*. װ*רסע 1926. ה. ה. עװערס איז באקאנס דעם ײדישן לעזער פון זײן ״אלרוינע־ (אױך איבערגעזעצט פון ע בארענשסײן), װאם האט ארויסגערוםן א שומל אין דער אײראפעישער ליטעראטור מיט דער אויכערגעװײנלעך־םענםאציאנעלער, 'פשוט אויסטערלישער טעמע. עװערם צײכנם זיך נישס אויס מיט א באזונדערן אופן םון שרײבן. זײן פאדם סארפאנט נישט קײן אריגינאליטעט, קײן גרויסע צאל אויפבליצן, װאם זאלן פאדכאפן דעם יע־ער אומגעריכס. זײן אײגנאיטיקײט באשטײס אין דעם אײנפאל גופא, װאש איז אײן גרו־סע איבערראשוננ, װו די באזונדערע געשעענישן ' גײןן שוין א יף א נראדער ליניע. די סעמע אנטװיקלט זיך שוין װײטער אלײן מיש דער הייף םון דער ברײטער עיודיציע, װאם עי פארםאגט. א־ן ״אית־נע־ װײזס עײערס איוים אן אופגעײי־נלעבע בקיאות אין די םינ־ם פין ששײנער, אבער נישש מיט דער אינסואיציע און טיפן בליק א־ן דער נאסור פ ן א מעטערלינק, נאר מיטן זיכערן טאז סון א םענטשן, װאם האש געלערנט און װאם שטיצם זיך או־ף פ־עשדע פארש ננעז אס די צײײ אײגנשאפשן, — דער סענ• סאצ א עלעי א־־נפא״ אין די עײדיציע—האבן נעהאלפן עװערסעס םיס־מעםיק , לירישן טאלאנט (א טאלאנט, ײאם איז קײנפאל נישש באפ־ײש פון ק־ױ א־י.סלוםן) צו שאםן װערק, װאס גיבן די אילוזיע ש■ א־ינינאליטעט אין דערװערבן דעם מחבר א װעלט-נאמען. ״דעם מכשפש ת״מיײ ששײט נידע־יקער םין ״אלרוינע״ א־ן דער אײגנארםיקײש פינם אײנפאל, ער איז אבע־ נישט װײני• קעי אויסשערליש. עם איז כא־אקטעריסשיש, װאס די דאזיקע אויס• טערלישקײט לאיט אינז ששענדיק קאלש: זי'דערגרײכט קײנמאל נישש אזעלכע רעזולסאשן, װי עדגאר פאס א נאײעלע. דער אונ• טעדשײד צװישן עװערסן אין פאן באשטײט אין דעם, װאס פא לאזט אונז זען די אפנרונשן סון'א מענטשלעכער נשםה דורך א טיף״אינטויטיװן בליק, בעת עװעדם איז בלויז עפעקטפולער ק א נ• ססרוקטאר םין א קאפפ יצירטערמאשין. די מאשין איז טאקע מע־קװירדיק. אפער איר שעפער שפילט דא די ראלע פון א גע• נ,טן סעכאניקער מיט א שארםן קאפ. די נאװעלע סון פא שנײדט זי ך אײן אין דער נשםה, װי א קאלטער יחלף. עס גײט אונז אדורך א שוידער איבערן לײב און עם שװינדלט אין קאפ, װי מיר װאלטן געשטאנען איבער א תהום — נישט קײן צופעליק באגעננשן, נאד א תהום, װאס לויערס אױף אונז אײף יעדן טריט. נאך פאס א דערצײלונג דדרםילן מיר זיך, װי מיר װאלטן נאר־װאס דערװאכט סין שלאף אין ארײנגעקיקט אין די אויגן אדײן א רעאליטעט, װאס איז פיל מיט גרויל. דאם איז דער כוח םון א העל־זעעי, װאס רעדט צו אונז םיט װירקלעכע בילדער — בילדער טראגישע, װאם איבעיצײגן אינז אבער. עװערק אבער איז א היפנאטיזער, װאס טוס בלויז אײן זאך: ער שלעםערט אײן דעם מעדױם אין װעקט אים מער נישט אויף ביזן סוף פון זײן לעבן. פא ז ע ט די טראנישע קאנפליקטן פון א םענםשלעכן נײסט; עװערס זוכס זײ פיט ליכט, און װײל ער זעס נישט איוי טיף, שאסט ער זײ אלײן און לאזט זיך זײ אנס־ װיקלען אין זײנע געשטאלטן. פאס םענסשן זענען סארמאנירט פינם לעבן גופא אין דורך אים א נ ט ד ע ק ט; זײ האנדלען זעלבסםשםענדיק, זײ לעבן אויף דער װאך. עװערםעם געשסאלטן האנדלען אונטערן צויבער־שםעקעלע םונם מחבר. סטאניסלאװ פשיבישעװםקי האש אנגעשריבן א פאררעדע צו דער פוילישער איבערזעצונג םון .מכשיפם תלמיד*, און ער אנט• װיקלס דארס א גאנצע טעאדיע פונם פיסשיציזם, װו די םארשײ- דענע םיםשישע נײםטער האבן באשטיםטע נעםעז אץ געהערן צו קאטעגאריעס. פשיבישעװםקי האש שטארק איבערגעטריבן עװערםעס קינססלערישן װערט. עװערסעס װערק שטיצט זיך נישט אויף קײן פיסםישע טעאריעס דאס איז א בוך, װאם פארמאנט א םך פראב• לעםאשישע דערשײנוננען, אבער קודםיכל געסינטיזיך דער ראמאן אינטערן צײכן םון א מיםטישן פאטאליזם, װאם דערגײס ביז א