Literarishe bleter · 1927-11-11 · 45 (11.11.1927) · p. Seite 872

45 ץא ליטורזויזן נלזס;ו 872 מעבדעלע-אבראמאװיטש (זג־מות) פראפ. ש■ דובנאװ בערליז װאסער ס׳איז פרינגיפן־סיסםעם פאר א דורכאױסיבאשסימטע זאך. אין סאגיאלער און פאליסישער הינזיכם איז ער, לויס זײן נאטור, געװען א ״װילדער׳־. ער האט געהאס דזן שסי־ מונגען, סימפאסיעס און אנטיפאטיעס, אבער נישם קײן םעםםע פרינביפן, און די שטימונגען האבן זיך בײ אים ןןפס געביםן אין שײכות מיט זײנע פערזענלעכע, סוביעקטיװע אײנדרוקן, למשל, פון זײן באצױנג גו דער אדער יענער פערזןןן, םאר■ שטײער פון דער אדער יענער פארטײ. ער האט נישס ליב געהאט די מאדערנע און טומלדיקע פןוליטישע באװעגונגען, װײל װאס מער אנהענגער די באװעגונג האס םארמאגט, אלץ מער האס ער געהאט די מעגלעכקײט צו באאבאכםן אין די ־ערזאנען לעכערלעכע אדער נעגאטיװע זײטן, די םארקריפלונג פון דער אידעע בײ די װײניק־באװוםטזיניקע מענסשן, װעלכע זענען צוגעשטאנען צו איר, און ער, װי דער קינםםלער םונם לעבנם־שטײגער, איז אין זײן אפשאצונג געגאנגען שטענדיק פון פעדזאנען צו אידעען און נישס פארקערס. אזוי־אדום איז ער נישט צוגעשטאנען צום אפיציעלן חיבת־ציון (צױניזם איז ביז 1897 נאך נישט געװען), װאם האס געהאט אין ןןדעס זײן ארגאן—דעם פאלעסטינע־קאמיטעט, הגם ער האט זײער םים־ פאטיזירט מיט דער אידעע פון ישוב ארץ-ישראל און פערזענלעך האט ער שטארק געהאלטן פון אײנעם פון די אנםירער מיט דער חברה, פון ד״ר פינסקער. דער אלטער ״םשכיל׳ סונם קרײזל פון דער זשיטאמירער ראבינער־שול, דער ױגנט־םרײנד פון מ. מרגולית, אבראמאװיטש, איז דןןך נישס ארײן אין דער געזעלשאפט פון די אםיםילירנדע און אסימילאסןןרן, בײ װעלכע דער הומאניםט מרגולית איז געװען דער העכסםער אויטןןרי־ טעט. א װוילער לערער, װאס האט נישם געםאדערם םון זײנע תלמידים קײן שום התחײבותן בנוגע צו דער נאציע, — אויסער אײן זאך: טעארעטיש אנערקענען די םעלות־םובות םון ײדישקײט און זײן עטיק. מענדעלע האט נישם ליב געהאם די אסימילאציע (יעדנפאלם אינם אדעסער פעריאד םון זײן לעבן), אבער קעמפן מיט דער אםימילאציע צוזאמען םיס די נאציןן• נאליסטן, לכל הפחות אין דעם געביט םון שול און קולםור, האט ער נישט געהאלטן פאר מעגלעך, װײל ער הןןט נישם אנערקענט קײן באשםימטן פאזיטיװן סיסטעם פון נאציאנאליזם, נישס פונם פאליםישן, נישט םונם קולטור־אויטןןנןןמיםטישן. ער איז געװען אי א סרײדענקער, איז א רעליניעזער: ער הןןם צוגעגעבן א באזונדערע באדײסונג די װיכסיקסטע דינים און מנהגים (װי א פארװאלטער פון דער תלמוד־תורה, ה$ט ער אפיציעל באדארפס אפהיטן שבת, ימים־םובים, היםן כשרות א. ז. װ.), און זיך געצויגן גאנץ געדולדיק צו דןןגמאםישער םרײ־ דענקערײ. אבער אויך דא האט זײן סבלנות דערגרײכט נןר ביז א באשסימטער גרענעץ, און ער האם נישס געקזןנט םאר־ טראגן נישס די חוצפהדיקע פארלײקענונג פון די אמונה־יסודות, נישט די שטארק־עקסטרעמע אויספירן םון דער ביבל־קריטיק, אויף װיפיל ם׳הןןט זיך אױסגעדריקט אין א קןןנקרעטער סןןרם (װעגן דעם — שפעטער). דא איז ער געװען שטןןל און אײזן, אדער ריכטיקער — געװןןרן אלץ פעסטער, װןןס מער ער איז געװארן עלטער. אין אלע איבעריקע געביטן איז ער *אםת געװען א ,פרײער קינםטלער* אין דער שאסונג פון ןןנשויאונ■ י׳!1 אונזער אדעסער קרײזל מיט אבראמאװיטשן בראש הןןס זיך צוזאמענגעקליבן רעגולער אין משך פון עסלעכע יןןר־ צװישן 1891 און 1897. די אורחים פון קרײזל זענען זיך דער־ װײל צעפארן אין פארשידענע זײטן: ש. פרוג—קײן פעטערבורג, שלום-עליכם—קײן קיעװ, און אין אדעס איז פארבליבן ארום א האלבן טוץ ,שטענדיקע מיטגלידער׳*, צו װעלכע ס׳פלעגן פון צײס צו צײס צושטײן אויך זײטיקע מענטשן. אונזער קלײן קרײזל איז געװען א רײן־ליסערארישער, אן אימפארטײ־ אישער. און אין דעם איז באשםאגען דער אונסערשיד צװישן אים און דעם ״מאסאנישך קרײז פון אחד־העם — ,בני משהי. װאם האט דאן עקזיסםירט אין אדעס. אין יענעם קרײז האבן אנסײל גענומען די פאלעסטינצעם, די ״חובבי־ציון׳י׳, װןןס הוןבן אנגענומען אחד־העמס תורה: אן דער גײסטיקער אויפלעבונג פון דער אומה איז נישס־מעגלעך די אויפלעבונג פונם לאנד. די ״בני משהי (אדער ,די רויטע ײדלעך׳, װי מענדעלע האם זײ װיציק אנגערופן אויפן סמך פון דעם נאמען פון דער חברה און אויך דערסאר, װאס אײניקע פון זײנע ןןנגעזעענע מיטגלידער זענען געװען רויסע) פלעגן זיך צונויפקלײבן יעדן פרײטיק־צונאכסס אין הויז פון זײער פירער, און דערבײ צו־ געלאזט אין קרײז אויך זײטיקע, װאס זענען נאך נישט געװען אינגאנצן באהאװנט אין זײערע ענינים. םיר פלעגן זיך צונויפ־ קומען שבת־צונאכםס. מיר דוכט, אז אײן ראװניצקי פלעגט באזוכן גלײכצײםיק בײדע קרײזלעך גאנץ רעגולער, און מענ־ דעלע האט אים אנגערופן דער שליח פון יענער זײס ,סמבטױך. לכתחילה פלעגן םיר זיך על־פי רוב צוזאמענקלויבן אין דער נײער,_גרױמער און^ליכטיקער דירה פון אבראמןןװיטשן, װאס מ־האט אװעקגעגעבן פארן םארװאלסער אין דעם נײ־אױסגעבויטן הויז אויף מעכטיארנער גאם־ שפעםער האבן מיר זיך צונויפ־ געקליבן לויס דער רײע אויך אין די דירות פון אונזערע אנטײל־נעמער: בײ מיר, בײ בן־עםי, בײם פערשטארבענעם װוילן דאקטאר םיכעלסאן. אױסער די שבתדיקע פארזאמלונגן זענען אויך געװען אױסגעװײנלעכע באגעגענישן אויףפאםיליע־אװנטן אין ימים־טובים און אין דער נאכט פון נײ־יאר. די שפראך אין^אונזער קרײזעל איז געװען, װי געװײנלעך דאן אין^אדעס, און^פארשםײס זיך—רוםיש, מיס א שטארקן צומיש פון ײדישע װערטלעך. מענדעלעם רו&יש איז נישט םרײ געװען פון טעותים, נאר מיר האבן עס װײניק־װאס באמערקט: אזוי רײך איז דער רוסיש געװען מיט אריגינעלע אויםדרוקן, לעבעדיקע געשטאלטן, אפטמאל פלעגט ער זײן רוםיש באפוצן מיט פליטערלעך פון אונזער פאלקס ־ שפראך. אויב צװישן אונז איז געװען א מענטש, װאס איז גע־ שטאנען אויסעד װאסעד־סיאיז פארסײ אדער פראגראם, — איז עס געװען מענדעלע. ער איז געװען אן אומפארטײאישער נישט ציליב אױסערלעכע םבות אדער צוליב דעם. װאס ער האט זיך נישט געקאנט אײנפאםן אין די ראמען פון די עקזיםטירנדיקע פארטײען. נאר דערפאר, ױןןס לויס זײן נאטור האט ער נישט געקאנט^זײן קײן אנהענגער פון א באשטימםער אידעאישער ריכטונג אין געזעלשאפסלעכע פראגן, ער האט נישט געקןןנט אנערקענען װאסער ם׳איז פראגראם פאר נויטװענדיק, ןןדער