Literarishe bleter · 1927-11-04 · 44 (4.11.1927) · p. Seite 854

ן ג י ע ס ן ר 4+זא װאס אלע פרײנטלעכע, גיס גןשטימםע לײס מיזן אים נאסיר׳ לעך פ״נס הןןבן: .ער באגיט זיך נישס מיט א גרעםערער םאראכטונג צי די לעכערלעכע גלויב־רופאים און כיראפראקטיקער, װי בי יענע דאקטוירים, װאם װילן אויםכאפן אונזער וױסן, אײדער זי איז ענדגילטיק קאנטראלירט, און לויסן ארום סארחושט. מײנענדיק, אז ז״ דיײלן אוים מענסשן, און פארשיסן אלע שפורן מיט זײערע טריטן און ערגער װי די דאזיקע חזרים, ערגער װי די נארן, װאם האבן אפילו קײנמאל נישט געהערם סון װיםנשאפט, האט ער פײנם פסעװדא־װיםנשאסטלער, השערה• װיםנשאפטלער, א שטײגער די פסיכא־אנאליטיקערן און ערגער װי אשא די קאסישע חלומות־װיםנשאפסלער האסס עד אזעלכע, װאם האבן א נאמינאציע פאר אזא קיניגרײך, װי ביאלאגיע, און קענען בלויז אײן לערן־ביכל, און װי אזוי זיו האלטן פא־ פולערע לעקביעס פאר פארשטאפסע קעפ: דער אויטענטישער װיסנשאפטלער איז דער אײנגיקער אמתער רעװאלוביאנער. װארום ער װײםס, װי װײניק ער קען. ££ *״ער מוז האבן א שםײנערן הארץ. ער לעבט אין קאלטן, קלארן ליכט. און דאס איז דאס קאמישע; אין דער װירקלעכ־ קײט, פריװאט, איז ער נישס קאלס און נישס אוםברחמנותדיק — אן א שיר װײניקער קאלט, װי דער פראסעסיאנעלער אפסי• מיסט. מיס דער װעלט האבן תמיד רעגירט די סילאנסראפן: די דאקטוירים, װאס װילן באנובן טעראפעװטישע מעטןןדן, װאס זײ פארשטײען נישט, די םאלדאטן, װאס װילן רק פאר־ טײדיקן זײער פאטערלאנד, די פרײדיקער, װאס חלשן מען זאל זײ אויסהערן, די העפלעכע פאבריקאנםן, װאס הןןבן ליב זײערע ארבעטער, — די באר״דעװדיקע מלוכה־ל״ס און מחברים מיס װײכע הערצער. — און זעט, װ$ם פאר א פײנעם גיהינום זײ האבן געמאכט םון דער װעלטו ס׳קאן זײן, ם־איז איבס געקוםען די צײט פארן װיסנשאפטלער, װאס ארבעט און זוכס און גײס קײנמאל נישט ארום מיט א יאמער װעגן זײן ליבע צו דער װעלס י .אבער נאכאמאל זאלסטו געדענקען, אז נישס אלע לײט, װאם ארבעטן בײ דער װיסנשאפט, זענען װיםנשאסטלערז גאר װײניק זענען זײ פאראןו דער רעשט, — םעקרעטארן, פרעסע־ אגענטן, נאכלויסעד: זײן א װיםנשאפטלער איז אן ערך אזוי װי זײן א געטע־. מען װערט דערמיס געבוירן׳... די אונטערשטע שורה איז, אז די ראמאנען סון םינקלער לואים דאקומענטירן דעם אויפגאנג פון א ליטעראטור אין אמעריקע, װאס װעט אין די נאענטססע יארן האלטן אזוי גע־ שפאנט די מענטשהײט, װי דאם האט אמזןל געטון די רוםישע ליטעראטור, די שאפונג פון א דאסטאיעװסקי. םאלםםזןי, גארקי. די אמעריקאנער ליטעראטור האט קודם־פל די פריװילעגיע פון ױגנט. איר געזונטער, פרישער רעאליזם םיגנאליזירס דעם װילן צו גײן'אזוי סיף אין דעם לעבן, װי װײט ם־װעט זיך נאר לאזן. זי גײט דארט נישמ מיט לײדיקע הענט: די רןןםא־ נען פון סינקלער לואים זאגן עדות פון א פעסטער װעלט־ ןןנשױונג. פון א באשטיםטן און דעצידירטן סיסטעם פון דענקען, און אין אט דעם צוזאמענשטויס צװישן דעם םעםט־ןןריענטירםן װילן און דער רעאלער װירקלעכקײט װערט געבוירן די ס א * ט י ר ע — דער נאטירלעכםסער שותף סון יעדן עכסן רעא־ ליםט. אזעלכע מחבריס, װי םינקלער לואיס, העלםן אונז נישט. נאר אנטדעקן אמעריקע, נןןר אױך רעאביליטירן קןןלומבוםעם ליסןוןוי? ׳\1 פון אט דעם דורכפאל האס אבער ,ערראיסמיט׳ נישט געליטן. פארקערם, דער ראםאן פארמאגט אזויפיל רחבות, אז דער שװאכער פראבלעמאטישער פאדים האט בלויז בײגעטראגן צו זײן עשירות און פארנעם. דער רןןמאן איבערראשט מיט זײן פילזײטיקײט: װילט איר, איז עס א סביבה־ראמאן. א פראכט־ פול פארטיפטע װאנדערונג פון אײן אפעריקאגער סביכה צו דער אנדערער. װו דרך־אגב װערן פארצײכנט טיפן מיט א פעססקײט, װאס שטײט נישס נידעריקער פון רעם ניװא פון ״בעביס׳ו פיקערבאװ, די סאוזערס — דאס זענען אומשטערב• לעכע. אײביקע געשסאלטן. — װילם איר. איז עס א ביאגרא־ פישער ראמאן. פון דעם טיפ פון א ״זשאן קריסטאף״: די לעבנסגעשיכטע פון א פארשער, די דערצײלונג פון די קאמפן, לײדן און בלאנדזשענישן פון א טאלאנס. — װילט איר. איז עס א העלדישע פאעמע, א שיר־השירים פאר דער וױסנשאפט, אויםגעזונגען מיט א סך שעמעװדיקער צארטקײט, װײל צװישן די שורות, אין א זיגזאג־ליניע, װאס שלענגלט;יך כמעט נישט באמערקט צװישן דעם גרײסן יאריד פון לעבן.— ם־איז צוליב דעם דער ערשסער ראמאן פון םינקלער לואים מיט א גרויסער, העלדישער און אידעאליזירם געצײכנסער געשטאלט. דער העלד פון דעם ראמאן איז סאקע פראפ. גאטליב, נישט די טיטל־געשטאלט ערראוסמיס. דער לעצטער איז א סין צװישן־פיגור — שוין נישט סיפ. װי בעביט, נ א ך נ י ש ס ה ע ל ד, װי פראפ. גןסליב. גאסליב אלײן מישט זיך זעלסן ארײן דירעקט אין דעם לויף פון דער אקציע. ער שטײט פון דער זײטו בלויז ז״נע אײגן װאכן. ערראוםמיט איז דער תלמידן גאטליב—דער רבי, דער כהן־גדול פון דעד װיםנשאפט, דער צערבער בײם אײנגאנג צום קדשי־קדשים פון דעם װיסן. אים הײםט םינקלער לואים אויסזינגען אזא מ־ן הימן. אזא מין שיר־השירים פארן װיםן: ,איך באגײ א סך פעלערן. אבער אײן זאך האלט איך תמיד רײן: די רעליגיע פון א װיסנשאפסלער. .זײן א װיסנשאפטלער — דאס איז נישט םתם א פרנסה. אזוי װי עמעצער װאלס געקאנט אויסקלײבן צװישן זײן א גע־ לערנםער און ז״ן א האנדלם־אנגעשטעלטער אדער א דןקטאר ארער א מלך אדער א פארמער. ם׳איז א פלאנטער פון זײער טונקעלע עסאציעס, ענלעך װי מיסטיק, אדעד דאס שר״בן פון שירים■ עס פארװאנדלט דעם קרבן אין עפעס, װאס איז גאנץ אנרערש פון דעם געװײנלעכן נארםאלן מענטשן. דער נארםא־ לער מענטש דאגהט נישט א םך װעגן דעם, װאס ער טוט, אחוץ דעם, ער זאל קענען עסן און שלאפן און מאכן ליבע. אבער דער װיסנשאפטלער איז טיף רעליגיעז, — ער איז אזוי רעליגיעז, אז ער קאן נישט אננעםען פערטל־אמתן, װײל זײ זענען א באלײדיקונג פאר זײן גלייבן. ״ער װיל, אז אלץ זאל זײן רעגירט דורך אומברחמנות• דיקע געזעצן. ער איז אין דער גלײכער מאס א קעגנער פון קאפיטאליססן, װאס מײנען, אז זײער נאריש צוזאמענשארן פון געלט איז א םיםטעם. און פון ליבעראלן. װאס םײנען, אז דער מענסש איז נישט א קעמפנדיקע חיה. אין זײנע אויגן זענען גלײך דעו/ אמעריקאנער באלעבעסל און דער אײראפעישער אריסטאקראס, און ער איגנארירט זײער אויפגעלײגקײט... ער התסט די פרײדיקער, װאס דערצײלן זײערע מעשהלעך, אבער עד איז אויך נישט זײער העפלעך צו די אנטראפאלאגן און היסטאריקער. װאס קענען מאכן בלויז השערות, און האבן דאך דעם מוט צו הײסן װיסנשאפסלער! א. יא, ער איז א מענטש