Literarishe bleter · 1927-10-28 · 43 (28.10.1927) · p. Seite 843

845 ליטערארישע בלעטער 43 זא דעריבער איז םעגלעך ןןנצושרײבן אגלענצנד װערק װעגן סביבות אין לענדער, װןןם םען גײס אײליק איבער, אויב מען באנעמם זײ דודך דער װעלט, װאס איז ניט אויםגעםאישט, אין װאס םען םראנט וי מים זיך ארום אוםעטום דורך דער װעלט סון אונזער אײגענעם גײםם. סון םראנצויזיש ג. מ. קװענקלם זיך, אויב ער זיכס, םילס דער לײענער דאם קװענקלעניש אין, װי אשלעכט געזאטלטער סערד, זאגט ער זיך זןב אריבער• צושפרינגען די שסערוננ. לןןפיר ציגעבן, כדי צי םארענדיקן פיטן ענין.נעזעטיקטקײט־, אז עם איז פאראן װײניקסטנם אײן טעמע, װאם יעדערער פין אונז איז מיט איר ״געזעטיקט״. דאם זענען — פיר אלײן. אין דעריבער איז אן אויסריכסיקע וידוי שטענדיק אינטערעםאנט. אין ברור ן^זגדתים טאנץ-האנצערט איצט אױםטראבטן און שאםן עםעם א נײ־נעאנטן ײרן םין אמאל און םעםטן אין ריכטן נאך א־ם. דער ײד םון הײנט םיט דעם גאנצן ,הבל*הירושה* איז פונקט אזוי עכט-ײדיש אין אײגנארטיק-ײריש, װי דער געבארגטער ײד ערגעץ םון װײטן מזרח. יענער ײד מיט זײן קולסור אי״ו איצס אונז סרעמד, פרעםרער םון דעם ײד םון הײנט. און ם׳איז א נרויסער טעות, װען מ׳איז מקריב מיט אלץ צוליב י ע נ ע ם, דעם ע כ ט ן. ברוך אגדתי װיל אריבערשפרינגען, אריבערהיפערן צענדלי• קער דורות םון לעבנם־שטײגער און זיך באהעםטן צום אםאל. דעריבער זעט םען אין סיל סײלן סון זײן סאנץ־אויפםאסונג קול• טיװירטקײט, אויסטראכטעניש, אנשטאט לעבעדיקן. ארגאנישן, נא• טירלעכן שאסן. אויב ער באנו״צט זיך םיט די שאגאלישע קינסס• לערישע סארמען אין אײניקע סין זײנע טיפן-געשטאלסן, מוז ער אים געבן ז ײ ן חדוה התלהבות און ז ײ ן טאנץ און אזא אײנ• דרוק האבן מיר געהאט: ר׳ נסע, א פשוסער ײד, ער קוקט זיך צו װי אנדערע םאנצן בעת דער םלוה־םלנה, ער װערט דערװארעמט, ער איז גובר אין זיך זײן שעםעװדיקײט, זײן דרך־ארץ פאר די תלםידי־חכםים, שארסע קעפ, ער טוט זיך א ריס םון זײן ארט און לןןזט זיך אװעק אין אן אמתן פ־אסט-ײדישן רקוד. זןבער ברוך אגדתי צוימט אים, פענטעש אים צ־ליב אן אידעע, װןןס איז דעם פשוםן ײדן םרעםד אין אומפארשטענדלעך. אט װיל זיך דער ײד צעלאזן, ער םארקאטשעט די פאלעס, פאררוקט דןןס היטל און ס׳װעט אװעק ארקוד,—אבער אגז־תי פארװערט אים: נײן, מ׳טאר נישטו אונזער ליטעראטור, אונזער טעאכער, אונזער םאלערײ, אונזער מוזיק קאנען נישט, דארםן נישש און װילן נישש אײםםײדן דאס, װאם ײדן האכן געשאםן אין לעבן, געשאפן מ י ם זײער לעכן אין' לויף פין העדערטער און הונדערטער יארן. אױך דער ײדישער טאנץ םיז ארויסקוםען מיט דעם ײדישן אקטיװן האב• און־גאב און נישט זיך קלאמערן אין געשיכשלעך־אבסטראקטע סארםולעם. ברוך אנדתי האט דער ערשטער דעם ײדישן טאנץ דער• הויבן צו דער םדרנה סון הויכער קולסור, פון רײנער קונסט. ער אלײן האט ארורכגעםאכט אין די עטלעכע יאר פון זײן שאסן װיכטיקע טיסע ענדערונגען. ער איז דער קינסטלער סון זוכן, סון שטײגן. װעט ער און דארף ער אין זײן װײטערדיקער שעסערי• שער ארבעט זיך באהעסטן םיט די לעכעדיקע כחור װאם ער פיידט דערװײל אויס. ברוך אגדתי און זײן טאנץ־קונסט איז בלי־סםק א גרויסע און ערנסטע קולטור־געשעעניש. _י מײזיל ג צ?ךי ן, ו ו א ר ש ע;ירשבײו עלנט אמ נויט *ונף דראםןן ו-יז 40 4 נילדז קרעטשמע ו־*1 3,75 ניירן ,*זפו1 81ײ פארלאג ב. קל מײן ברד יריז 2,60 נילדן די פוםטע **לקם־ששיק אין 4 אקטן. אי־ןם: פ2 1>1איט1פוז ,ינ נחיי ײא נניח, גי *ס •ריח׳ ברוך אגדתים אויםנריט אין װארשעװער סילהארמאניע האט געפאכט א רושם אויםן עולם, זײנע טענץ (און דערהויפט — אײ• ניקע פון זײ, װי .ר׳ םאיר״, .ר׳ נטע״) האבן ארויסנערוםן היל■ כיקע אפלאדיסםענםן. אבער דאם איז נישט דער עיקר. דער עיקר איז, װאם אגרתיס טענץ האבן געצװונגען דעם בעסערן, אינטע■ ליגענסערן עולם צ.: סראכטן״ און םאיכראכשי זיך װעגן דעם פהות פונם ײרישן סאנץ, װעגן אגדתים אויסםאס ננ ס.ין דעם ײדישן ריקוד, װעגן דעם פראבלעם פון ײדישן עקסטאז און זײן פאר• קערפערונג. ' 3 ברוך אגדת־ס םאנץ״שאםן איז נישט בלויז אינטואיציע, עס איז נישט סתם־קעסט סון .חםד עלױן״, געװײנלעכער הפקרדיקער אויסלעבן זיך םונם קערפער און םון די אברים, נאר א דורכגע• טראכםע, םיף־אויסנעװייטיקסע שיטה םונם סאנץ״שאפן. אלע אונזערע קונםט־-נעביטן (ליטעראטור, טעאטער, פאלע• רײ, מוזיק) האבן אדורכנעםאכש םאר די לעצסע צענדליקער יארן שםופעס, מדרגות, גלגולים. ס׳זענען נעװען װעגן און אומװעגן, קינםטלער און קינצלער, התנלותן און םאכארײקעס, נאר דער ײדישער םאנץ איז געבליבן, װי געװען, עס האט זיך בײ אונז געטענצלט, װי ם׳האם זיך געלאזט, אלץ אײנס פיט פאנטאפל צי מיט לאקיערקעם. און אט קוםט ברוך אנדתי. זײן ברכה און זײן קללה, װאם ער איז דער ערשפער, דער אײנגיקער. סאראן אזוי פיל טראדיציע און ירושה. ניםח אין געװוינ• הײט אינם ײדישן טאנץ. קוםס ער און לײקנט אלץ אפ, מײדט אלץ אוים און הויבט אן פון אנהויב. ס׳איז דעריבער זײן גליק און אוםגליק, װןןס ער איז דער ערשטער, װאס ער הויבט אן סון מעשה־בראשית. אגדתי װיל נישט טאנצן, נןןר דורך טאנץ-מיטלען (װעלכע ער באםיס זיך זײ אפצושװאכך) װיל ער שאסן עפעס אזײנם,װאס ס׳איז העכער און טיםער פון טאנץ. זײן טאנץ איז דער אינער• לעך־קערפערלעכער אויםדרוק, זײן טאנץ םארמאנט התעמקות, חשבון־הנפש און ײדישן שבירתיהלב. זיצן מיר אזוי בעת אגדתיס טאנצן און װערן נישט מיםגעריםן פיט דעם טאנץ-ברען, פיטדעם דרײ־איםפעט, נאר סארקערס, םיר װערן געבראכ;; פיר באנלײטן זײן סאנץ פיט א קרעכץ און מיט א זיפץ: ,לא בחיל ולא בכח, כי אם בתח״, — דאם איז ברוך אגדתים נײער גאננ אין דעם ענין םון טאנצן. און נישם די םים טופען׳אוים בײ אים דעם עקםטאז, נאר די הענט, דאס פנים טעגהן זיך אויס דורך פארשײדענע ריםםיש־תפלהדיקע באװעגוננען און דריקן־אױם דעם צער און שפחה, דורשם און געבעט פון די פארדבקהט צעהוליעטע .ר׳ ױאל*, ״ר׳ שכנא״, .ר׳ מאיר״ און אויך ״ר׳ נטע״... עס איז געװען אפאל אגרויסער ויכוח צװישן די סוױקער• קאמפאזיטארן ױאל ענגעל און ל. סאפינסקי װעגן דעם מהות און כאראקסער סון דער ײדישער פוזיק עס איז געװען א םײנונג, אז עכם איז נאר דאס אםאליק-םינאגאנישע, און אלדאם איבעריקע,— די חםידישע ניגונים. די קלעימערישע מאטיװן, די פאלקם׳לידער, — זענען א שפעטערדיקער אנװוקס, א זײטיקער, פרעמדער עלע• םענס אין דער ארינינעל־ײדישער מוזיק. עם איז דער טעות, װאס ם׳װיל אויםשײלן און אויססײלן לעבן און שאסן, לײדן און ״פרײדן םון צענדליקער דורות, און