Literarishe bleter · 1927-10-28 · 43 (28.10.1927) · p. Seite 839

839 ליטערארישע נלעטער 43 תא די הונדערטיעריקע שכנים. נישט נאר נישט אין אמעריקע — אין קײן שום אײרןןפעיש לאנד האב איך נישט געשפירט אזא מין תהום ןיװישן ײד אין נישט׳ײד, אזא אפשרעקנדיקע פרעמד• קײט... כ׳הן$ב ערשט דערפילט דעם אמתן באטײט פון דעם װארט: נ כ ר י ם . ז. און םאמע דער קרזןקעװער םארשםאט — שוין אויף דער זײט געטא מויערן — דער װעלסלעכער, דער אײראפעישער, מישטײנםגעזאגט, טײל פין ליבלין, אםילו מיט אן אײנאײנביקן, אםענעם קאםע׳הויז בײ די זײטן םון טראטואר,—װאס איז דען דער חילוקז געסןן דןן, און לובלין װײס נישט םון קײן מויערן — זי איז אזוי גיס אן א ו מ ג ע ז ע ע נ ע הערשאםס, פונקס װי א געזעענע. די כװאליעס פון מיטלאלטער פלײגן אריבער די בראמעס םין דער ײדן־שטאט. תהום גװישן ײד און נישט־ײד—אומעטום אלץ אײנס קאנטיק און שװערדנשארף. און דא אויך: די זעלנע קאפאטעס און קוגל־היטעלעי־. אמת: אביסל מער קאפעלישן... אײראפע, הײםס עםי ןןבער אז אך און װײ גי די לובלינער ,דײטשן־: אפילו קײן אײגענע רעפארמירטע שול האבן זײ דןןך נעבעך אויך נישט. זײ, די גײםטיקע ,קאפאםשאזשעס*, מוזן זיך טוליען םײ־װי ני די ״קאפאטשאזשעם״. די פיזישע. און די, װאס װילן אנסלױםן און אנטרינען םון דעם שןןטן םון לאנגע דורות, װאס יאגט זיך נאך זײ נאך — איז װאס העלםט דאס זײ דעןו אט עפאצירט דיר פארבײ די היגע פאעטעסע—א בכבוד• יקע, שוין געעלטערטע םרוי פון גרעסטן אלט־ײדישן יחוס. א פרוי אן עקסצענטרישע אין איר גאננן הילך און אױםזעןז א פרוי, װעמענם לעבן איז נעפרעסן געװארן פון. הויפטזעכלעך, נװײ לײדנשאםטן: שרײבן לידער (אין פויליש) און — שנאה גיםטיקע נו ײדן. איר גאנץ לעבן האט זי אװעקגעגעבן אויף פרוװן ארײנ־ קומען אין היגער פוילישער געזעלשאפט, װאס דאס אלײן מײנט דאך שוין - גלײך אין אדל ארײן... איז מילא, קינדער שםדט מען אפ. אבער א העכסט־״אםימילירטער״, כאטש אלט שוין — אדער װ ײ ל אלט שוין — לאזט זיך בשום־אוםן נישט אפשמדן... איז טאקע א טראגעדיע. ו און אז א בכבודיקע פוילישע פרוי פון גרויםן לובלינער אלט־ײדישן יחום קאנספירירט מיט א גלח א הײמישן — םון א םרײנטלעכן סאלאן ארוים—װי אפצושמדן דעם אײנגעעקשנטן םאן אירן כאטש אויםן טויטן־בעט, — דערשפירט עם סוף־כל• סוף דער דאזיקער װידערשפעניקער מאן און אז ער דער• שפירט, װי דער טויט דערנענסערט זיך צו אים, גנבעט ער זיך שטילינקערהײט ארויס פון ל ו ב ל י ן ערגעץ אין א נאענסן ײדישן שטעטל, ער ז$ל דארט קײן מורא נישט האבן, מען זןןל אים נאך אפשמדן אויפן גסיסה־בעט. - די קײטן פון דער ארעם געהײליקטער עדה ציען זיך, אומגעזען. א ר י ב ע ר די געטא־מויערן... און בײנאכט — אין שלאפלןןזער לבנה־נאכט — דרײסטו זיך ארום שעהן גאנצע איבער געדרײטע גאלערײען פונם אי• נעװײניקסטן הויף םון עפעם א הײזער־געפלאנטער, זאפסט אין זיך אײן דעם עפוש, װאס איז נישט קײן סך קלענערער אין די הויםן םון קראקעװער פארשטאט װי אין די הויםן םון דער געטא—און הערםט זיך אײן, נאך קורצע רעגלמעסיקע אינטער• װאלן, בו די קאלט־גרויזאמע, שארםע און שװערדיקע קלעפ פון שטןןט׳זײגער, — קלעפ, װאס רופן סאר דיר ארויס שאטן• די חײלות פון א גאנטע צי א כמעלניצקי — ס׳דוכט זיך דיר: יענע צעשװומענע שװײגענדיקע נעפלען אין די םעל• דער און סטעפעס-דןןס הויערן זײ דארט די גאנצע צײט, די שןןטנס םון אמאל—תמיד ארויסװארטנדיקע, תמיד־גרײטע. ה. און צוליב װאס שטימונג— עס זענען נןןך דא גענוג זאכן, װאס קומען דא פאר איצט, סאמע ה ײ נ ט׳צ ו־ט א ג, װאס קלינגען דיר אין די אויערן װי זײ ױןןלטן םארגעקומען אין םינססערן מיטלאלטער. מען װײזט דיר אן אויף ערסער דא, דארטן — אינם סקװערל פאר א ײדישן יתומים־הױז, אינם הויף פון די נײע ריזיקע ישיבה־בנינים, װאס װערן דא בײם ראנד־שסאס געבויס, אויף א נײעם בית־הקברות, צי אין אנדערע פלעצער-און מען דערצײלט דיר: — אײנמאל בײנאכט האבן זיך ארײנגעכאפט אהער אומ• באקאנטע פארשוינען, האבן ארײנגעשטעקס אויף אט די פלע- צער, װאס געהערן צו ײדן. צלמים... — איז װאס? — לױטן פויליש־קאטוילישן ד׳ן, װאס גילט נן$ך דא הײנט צו־סאג, מײנט עם: דאס ארט, װו מען האט ארײנגע• שםעקט אזא מין צלם. איז א קאסוילישער מקום־קודש... טןןרן שוין דא ״דן גארנישט אויפבויען, גארנישט אײנארדנען... — אפילו, װען דאם ארט געהערט פון לכתחילה אן צו ײדןז אפילו, װען װעגן דער חזקה אויפן ארט איז קײן שום דיספוט נישטאז װען די גאנצע צײט פון דער ארבעט איז דא קײן שום סימן אפילו פון א צלם נישט געװעןז אםילו, װען מען װײס: ם׳איז אן אומםאראנטװארטלעך ספיצל פון טונקל• באנאכטיקע חברה־לײטז — אפילו... — אט אזעלכע םינסטערע לעגענדעס גײען דא ארום בײ אײך אין לובליןז — נײן. דןןס זענען נישט קײן לעגענדעס — דןןס זענען פאקטן פון דער איצטיקער װירקלעכקײט, פאםירונגען םון דריטן יארצענדליק פונם צװאנציקסטן יארהונדערס. ו. אין די םעג, װאס איך הןןב םארבראכט אין לובלין, איז געװען א פוילישער פאלקס־יום־טוב — און די גאפן, װאס ארום קרןןקעװער פארשםאט — דעם װעלטלעכן טײל לובלינס — האבן אין משך םון א פן$ר טעג זיך געהאלטן אין נאכאנאנדיקן אנ• זאפן מיט םרײד, מים םוזיק און מיט געזאנג. פאראדירנדיקער עולם. געקלײדט אין קאלירטע און פרעכטיק־אויסגעװעבטע קאסטיומען םון לאװיטשער, קראקעװער, לובלינער נאציאנאל פוילישער פויערישער טראכט) פאנען, םראנספאראנטן, קןןלירטע טיכער און שטאפן. געזונסע רויט־ פנימדיקע שקאצים, פול־ברוםטיקע בלוט־שפריצנדיקע דארפישע שיקםעס... װי װײט איז דאס אלץ פון דעם, װאס טוט זיך אױף יענער זײט געטא־װענט, פון דעם דארסיקן גאנגן לעבןז װי די אלע דא האבן די מינדםסע אנונג נישט פון אט יענער װעלס, װאם זײ לעבן מיט איר אין שכנות שוין אזוי פיל הונדערסער יארן... זײט בײ זײט מיט אט דער ערדישער געזונטקײט — םארא הינערפיסלדיקײט םין יענער אלט־ײדישער װעלט ארונטער בארג־צו, נישט געקוקט אויף איר שוין הונדערט־יעריקער עקזיםסענץ... נישטןן קײן שום צובונד, קײן שום געקײטלטקײט צװישן