Literarishe bleter · 1927-10-28 · 43 (28.10.1927) · p. Seite 838

43 זא ליטערארישע נלעטער 838 פון טיף־געסל, פון ״פארק... טער בראם״•) סירן םין נידעריקע הײזלעך שטײען צעפראלט. קינדערלעך שפארן זיך ארוים סון די שטיבער אין גאס ארײן, און זענען משתין הויך און היל• כיק, פרײדיק און בבבור און אין די חורבות סון די שטיב■ לעך, דורך די פענסטער, אין די קעלערם און הײלן, אין די לעכער און מערות, װײט און טיף אין די געדערים פין דער ערד, זעען זיך שאטנס, סילועטן: גו אכט און נײן נסשות אין אײן חדר האב איך אנגעגײלט (װי אן אויםשפירער, װי א מרגל, האב איך מיר דא יענעם פרײםיק־אװנס הינםער.'פענם־ טער געשלײכט און אינװײניק ארײנגעקוקט, א פדעמדער־גישם■ קײן־פרעמדער, אן אײגענער־נישט־קײן־אײגענער...). און אין אנדערע לעכער—דורך לאדןישפאלטן, דורך קוים■ באלויכטענע ביטרינעס, דורך באלײכטנדיקע לאנגע פענםםער■ לעכער—אײנזאסע פיגורן פון אלטע ײדעלעך און אלטע װײ• בעלעך, צי גאר משפחות פון װײבס־פארשוינען בלויז (מאנס■ בילן ערגעץ אין מרחקים, אויף יענער זײט פון װײטע אקעא־ נען). און מער האב איך שוין נישט געהערט קײן זםירות, קײן קול, קײן שארך אפילו — דורך די פענסטער־לעכער האבן זיך געזען בלויז טויטע געשטאלטן, װעלכע זענען געזעסן אויף װינ• קלען פון שטולן. אויף ראנדן פון בענק-זײ האבן בלויז אוים־ געזען, װי זײ װאלטן געפראװעט די פרייסיק־בונאכטיקע סעודה. די שאטן־געשטאלטן האבן מיט מעכאנישע, האלב־לעבעדיקע בא־ װעגונגען עפעס גענומען םון ארומיקן װאכעדיקן טיש — װו בלויז ליכט זענען געװען שבתדיקע — און געשסופט אין די קוים־צעעסנטע מײלער ארײן שטיקלעך פיש, שטיקלעך חלה. — האלב־טויטע באשעפענישן, פארגליװערטע געשטאלטן, אן סימן פון פרײד אויף פנימער, דעקאראציעם בלויז מיטלאלטערלעכע... מאך און שיםל, מיט לעצטע כחות בליענדיקער. און איבער דעם אלעמען סורעמט פון נעפל ארויס דער שלאס גרויזאם, געהײמניספול און תפיסהדיק,—ער טורעמט מיט אזא גרויזאם־דערהויבענער גלײכגילטיקײט איבער די געסלעך און רינשטאקן־ליקלאך פון געטא, װאס ציען אוים צו אים זײ־ ערע שמוציקע און אויסגעדארטע הענט און לײבער אזוי רח־ מיםדיק און אזוי תחנונימדיק — א מינוט דוכט זיך דיר אוים: די גאנצע געטא מיט איר געדיכם־אנגעפלאדעטער װיםלעניש פון צענדליקער טויזנטער מענטשעלעך עקזיסטירט גארנישט אין דער װירקלעכקײט.-זי איז בלויז א קאשמאר: א פינםטערער קאשמאר, א בײזער שאטן פונם תפיסה־שלאם אין דער הױך... נאר בלויז אױף אײן מינוס. די צױײטע מינוט דערשפיר־ םטו שוין מיט גאנצער שטעכעדיקער שארפקײט די װירקלעכ־ קײט פון דעם פינסטערן געדיכטעניש, װאם האט דיך איצט אין זײנע לאפעם ארײנגעקלאמערט. דורכן נעפל, איבער די װײםע פעלדער, זעען זיך די אלכע ײדישע פןןרשטעט טשעכאװע און װאליע. און עס גײט דיר דורך א סקרוך איבערן לײב פאר זײ פאר יענע צעשװומענע פלעקן פון שטעטלעך, װאס װיגן זיך דארט אינדערהײם מיט זײערע אומבאהאלפענע, יתוםריקע און שװאכע פײערלעך—פון די פעלדער און די ססעפעס ארום קוקט ארוים אזויפיל װילדקײט און פחד פון אםאל, װען צו די װענט פון דער שסאט האבן זיך איבער זײ דערנענטערט *) דער 1*רשםזר1־נער היםחןײקזנר 8ין יינזין ס. ניסנניים, םחני פין ,קיריוז לינלין״ יין ז־ין לינע *ין *יעםעז ני דער שסןןז *ין *ין זײן 6*יל*ננ 1י סירװענן םיס * שיינקײס-חױך, *וץ װ*ס הןפ מיט *יר שײניח׳ ה*ס פיר *מ*ל נעוןנס, *ז דער!ינעםעניס ,6*רק...ם' שס*םס 6ין װ*רס ,קיק*. *יך נין ניסם קײן היסס*ײקער-נין *יך גענײג• *ו*ונענן דעם װ*רס , * פסוסע־ן, ניסס קײן סיל*ל*ניסן נ*ר * 6יז־*ן נ*ד?יס. י• און די קוכקע גאסן־פרײען אויפן ראג פון אײנער א געטא-גאס, די בלײכ־פנימדיקע פרויען מיט זײער שמינקע און קאלעך, מיס זײער רוזש און פארב — אזא גרויסשטעטישער גרילץ אויפן פאן פין דער ארומיקער מיטלאלטערלעכקײט — זאגן זײ נישט עדות דארויף. אז די צעפוילונג איז דא אויך אן אינערלעכע. נישט בלויז סון דרויםןז ג. ס־איז כרײטיק צונאכטם הײנט. און פון די קעלערס און פון די הײלן, םון די געגראטעטע פענסטער און םון די פאר־ באהאלטענע מערות דערטראגן זיך זמירות-זײ קלינגען אין די אויערן, װי פארדימפענע געשרײען פון תפוסים, װי פארצװײ־ פלטע געשרײען םאר דער שהיטה. פין אײניקע שולן און מנינים, װאם זענען אומגעזען אײנ־ געמויערט אין די ארומיקע פעסטונגס־װענט דע־טראגט זיך נאך דאס זינגען פין א פארשפעטיקטן קילת־שבת. קלײנינקע מײ־ דעלעך חברטעס, מיט פריש אויסגעצװאגענע קעפלעך, שפאצירן־ ארום געארעמט, מיט א רואיקײט א רחבותדיקער איבער די שמאלינקע טראטוארןן קלײנע ראכיטנע קינדערלעך מיט הוי־ קערדיקן גאנג־דרײעריקע זקנימלעך, מיט צעדרײטע און װינ־ קלדיקע פיסלעך, מיט צעקנאדערטע אברימלעך. װי די שכײ־ נער פון דעם אלטן ברוק ארום, װי די קראנקע מראה און די קרעציקע געשטאלט פון די הײזער. און אז דו גײסט מיט שטילע ערפורכטיקע טריט איבער דער פאדװאל־גאם, נישט װײט פון יענעם לעגענדארישן אלטן בנין, װאס איז שוין געװען עטלעכע מאל אי קלויסטער אי שול,—דערזעסםו מיט אמאל רעכטס. אינדערהויך אויפן בארג, א זעלטן־שײנעם אויסזיכם, װאס װו־װו, נאר דא האםטו עם זיכער נישט דערװארט צו טרעפן: — דער הינטערשטער בארגיקער טײל פון דער משופע־ דיקער גראדזקע גאס לאזט זיך דא ארונטער אין א בארג־קן אפריס — די בלויע טונקלקײט פונם אװנט פארװישט די גאנצע אפגעריסנקײט אין שלומפערדיקײט און קרועה־בלואהדיקײט פון די הינסער הויפן פון גראדזסקע־גאם—דער אלטער, דורות־אל־ טער םרײטיקיצו־נאכטם האט דא געדיכט פארזײט זײנע שבת־ פלעמלעך און חלב־ליכטלעך. — ממש א טעראסע־גאנג ערגעץ א־ן איטאליען. אויף א באנאכטיקן בארגיקן ברעג פון דער רי־ װיערע... — א, פארשאלטענע און טדײסט ברענגענדיקע אידיליע פון ארעמען און הײליקן שבת־קידשו א, פארשאלםענער כשוף און באלזאמדיקע אפנארערײ: ד. פאדזאמטשיע — דאס שמאל עפושדיק רינשטאקל פון א געסל, װאס קלאמערט זיך מיט אזויפיל פחד און תחנונים אנם שלאסבארג, װאס קוקט אויף דיר קאלט און גרוי־ זאם־גלײכגילטיק און שפיזיק ארונטער מיט די שפיצן. טורעמ־ לעך און באסטיאנען פין זײן ריזיקער תפיםהו ײדעלעך אין לאנגע קאפאטעס און פיצינקע קוגל־היטע־ לעך שלײכן זיך בײ] די װענט פון דײנע חורבות־הײזעלעך — פארשפעטיקטע מתפללים פון מנינים פון דער ר־ שאול װאהלס שול. װאם טוליעט זיך דא אויך בײם בארג אין דעם שאטן פון אלטן ריזיקן תפיסה־שלאס. שאסן־געשטאלסן, נישט־לעבע־ דיקע אײנגעהויקערםע געשפענסטער, דערנענטערן זיך צו מיר