Literarishe bleter · 1927-10-28 · 43 (28.10.1927) · p. Seite 834

43 זא ליט*ר*ריעע נלןסלו 834 אינדיװידואליזם װי בײ מיגקעװיטשן. די מאדערנע פוילישע דיכסונג, טראץ אידע גרױסע אמביציעס, האט נאך נישס באװיזן צי געבן דאס געשסאלט פון מאדערנעם מענסש. די ״סקאמאנדריטן• האבן געשאםן א שולע פאר שרײבן גוטע, פארמיסטישע לידער, זײ האבן אבער נישס קײן חוט• השדרה, זײ האבן שײן אפגעשפילט זײער ראלע אין דער פוילישער ליטעראטיר און מ־קאן באמת באװונדערן, װי שנעל זײ האבן געענדיקט. זײ זענען שוין אזוי אלט װי םטאף, מיריאם א. א״ און ס׳איז באמת םראגיש זײער איצטיקער בושטאנד. זײ האבן שוין אנגעװױרן זײער גלאנץ און שײן, זײער באפליגלטע ױנגקײט. די ,סקאמאנדריטן׳, כ׳בין אויסן טובימען. לעכאניען, איװאשקעװיטשן, װיעזשינסקין א. א. האבן נאך אלץ נישט אפגעטרײסלט פון זיך דעם ראמאנסישן האשיש. זײער דיכטונג, א חוץ קלײנע אױסנאמען, איז ראסאנטיש, אינדױוידואליסטיש. — מײנט איר נישט, — רײס איך אים איבער — אז דאס שילרערן דורך טובימען דעם שוין־אפשטארבנדיקן טיפ ײד אין זײן ליד ״זשידזשי״ איז טאקע דער זעלבער ראםאנטישער טשאד פון אויפנעמען און שילדערן טיפן אלטע פון דער פארגאנגענהײטז — זיכער. — ענטפערט מילער. — טובים, גוליב זײן רא־ מאנטישער פארכלינעטקײט, האט נישט קײן פארשטענדעניש פאר דעם נײעם ײד, װעלכן ער האט פון קינרװײז־אן געװים געזען אין לאדז אײלן פארטאג אין פאבריק ארײן,—דעם פראדוקטיװן, מאדערנעם ײד. עד זעט נאד דעם צעשראקענעם, כיסדען, בערדיקן, אין דער לאנגער קאפאטע. בכלל ראמאנטיקער האלטן זיך בײם עבר און נישט בײם װירקלעכן הײנט. דעד ראמאנ• טיזם איז דער װעג בום אנטלויפן פון װירקלעכן לעבן, צו רעזיגנירן פון הײנט. דער ראמאנסיזם איז די דיכטונג פון מפלה, לײדן, װײסיק און אומבאהאלפנקײט. — לאמיר זיך אומקערן צו דער נישט־געענדיקטער פראגע, — זאגט מילער — די מאדערנע דיכטער מוזן איצטער דערפילן זײער אויפגאבע. ארײנדרינגען אין אלע װינקעלעך פון מא־ דערנעפ לעבן, זײ מוזן זײן אומעטום, פארשן אלץ אינם איצטיקן לעבן. אבער זײ טוען עס נישט. זײ זיצן זיך אין שניצן זיך זײערע לידעלעך, פונקט װי אין דער צײט םון פסײדא־קלאסיציזם. זײ פארנעמען זיך מיט פראבלעמען, װעלכע האבן שוין אנגעװוירן זײעד אקסועלקײט. זײ מוזן ארײנדרינגען אינם טריװיאלן לעבן פון די ברײמע מאסן. א8ילו דער פראנרעםיװער זשעראםסקי, װעיכער װערט םכליוםישט אנערקענט פארן רעװאלוציאנער אין דער *וילישער ליםעראטור, האש אםםיםטז נעשילדעיט בלויז דעס .שלאכטשיץ/ נאי אין דעם פארפיליסטערטן אינטעל׳נענט דאט ער נעזען דעם פיאנע־ £ין פוילנס דערלײזוננ. ער ה>ןם זיך נעשעםט םיםן ,שוסטערל׳. זשערזןןמםקי איז םיר םײ;ר, איך האב אים ליב, איך האנ אים אבער אויך ניײצצײטיק .פײנט 5אר זײן באזױננ זים אר־ בעטנדיקן מענטש, 6אר זײן באציוננ צום םשוטן הםו;. רײםאנט אין זײנע ״פויערן״ האט נעשא6ן דעם אנהויב 6זן דער םאדעדנער טאםן־דיכטיננ. בײ רײםאנטן הערט שױן די ארבעט אויף צו זײן װי א קללה, װעלצע העננם איבער אדםען 5אר זײן חשא, נאר זי איז דער אײנציקער דערהוינענער םןנטש• לעצער בארוף. רײמאנט דער פאזיטיװיסט פארשט די *םיכאלא־ י ניע 6ין רי םאסי, ער נ״ט אים אינם 6אלק אזן דריננט איײן דארף אויפדעקן זײנע חורבות און מיטהעלפן צו רעמאנטירן עס. נאר אין דער אונױוערסאליסטישער קינסס געפונען מיד אונזער הײנטיק לעבן. און א דאנק דער באהעםטונג פונם קינסטלער מיט די אלע פסיכישע און פיזישע בוחות האט ער די מעג־ לעכקײט צו פילן די װירקלעכקײט. דער קינסטלער־ארבעטער איז דער פולסטער און בולטם־ טער טיפ־מענטש. װאס דארף האבן זײן װארט אין דער לעבנס־ געשיכטע. דער געשפרעך גײט אומבאמערקט אריבער צו דער פוי־ לישער ליטעראטור. מילער רעדט רויק. געלאסן.־ — דער ראמאנטיזם האס אין דער פוילישער ליטעראטור דערפילט זײן גרויסע געשיכטלעכע שליחות, עד האט מיס זיך פארקערפערט און פארמירט די נאציאנאלע באװעגונג אינם פוילישן לעבן. דער ראמאנטיזם איז געװעזן דער רוף צום באפרײען זיך פון יאך און אונסערדריקונג. דער ראמאנטיזם האט ארױס־ געגעבן זײן געניאלן פארשטײער —מיצקעװיטשן, װעלכער האט באגײסטערט דאס פאלק און עס באאײנפלוסט מים זײן גײםט. די איצטיקע פוילישע ליטעראסור האט אבער נישט אט דעס בח, זי פארמאגט נישט די קראפט אנצורעגן דאס פאלק, צו װעלכן ם׳איז טאס. און זי איז נישט איצט די ליטעראטיר פון פאלק. נאכן טויט פון זשעראמסקין האט די פוילישע ליטערא־ סור פארלוירן איר ערנסט. זי שפילט מער נישט קײן װיכטיקע ראלע אין לעבן פון פוילישן פאלק. די גאנצע איצסיקע דיס־ קוםיע װעגן דער ליםעראטור־אקאדעמיע איז לעכערלעך און פוםט. ס׳דערםאנט אן א קינדער־שפיל. דער עלטערער דוד שריפטשטעלער: בערענט, סטאף. לאנגע, מיריאם, סטרוג א. א. זענען אפגעריסן פון דער לעבעדיקער װירקלעכקײט. מ׳הערט זײ נישט און מ׳װײסט שוין נישט פון זײ און כ־רעכן. אז זײ האבן אפילו נישט קײן פרעטענסיעס צו דער אקאדעמיע. און די נײע פוילישע ליטעראטור איז נישט מער װי א געשניצערײ פון לידלעך און נאװעלן. ם׳פעלט איר דער געזעלשאפטלעכער באדן. ס׳מוז איצטער קומען די גײסטיקע רעװאלוציע, װעלכע זאל א שטוים טון דעם שאפנדיקז דור אויף װעגן פון מאדערנעם לעבן. די פוילישע ליטעראטור מוז ארויף אויפן ברײטן װעג פון אוניװערסאליזם. דער פראצעס קומט און װעט פארקומען בײ אונז זײער שװער. אין פוילן װעט די באװעגונג פון קינסטלערישן אונױוערסאליזם, דער אנםאמבל־באגײסטערונג, די קאלעקטיװע שאפונגס-ארבעט. צוליב דער מראדיציע פון דער קלאסן״אויםךערװײלטקײט. — דערװײל נישט האבן קײן ערפאלג. נישט אומזיסט האס זיך נארװיד געקלאגם אויף דער טראגישער אײנטײלונג צװישן דער שפראך פון פאלק און אינ־ טעליגענץ. נארװידס ריף איז אבער אדורך אומבאמערקט. און איצט, טראץ די גרויסע איבערקערענישן. װאס דערנענםערן אינז צו אט די קאנסעקװענצן, האט אבער דער כלל דערפון װײניק־װאם גענאסן. די געזעלשאפטלעכע םענדענצן בײ פרוסן. אזשעשקא און אפילו בײ זשעראמסקין זענען אפשר נישט מער װי א הומאני־ טאר־אינדיװידואליססישער קאפריז. בײ די אלע שריפטשטעלער שפילט אן אויסשליסלעכע ראלע נאר דער הומאניטארער יחיד פון די אינטעליגענטע שיכטן, ער איז פאר זײ דער שורש פין באװעגונג און טאט. דאס פאלק. די מאסע, האט פאר זײ קײן שום בא־ײשונג נישט. דאס איז דער זעלבער ראמאנטישער