Literarishe bleter · 1927-10-28 · 43 (28.10.1927) · p. Seite 833

833 ליטערארישע נלעטזר 43 .זא ביי יאן ניעפאמוצעו מידער (םפעציעלער איבטערװױ פון די ״ליטערארישע בלעטער״) בוך ״די מגסה אין דער גרענאדע׳ איז ט#קע דער איניװער• םאליסטישער אױםבליק אויף דער סוילישיער ליטעי־אטיר. װעגן דעפ בוך שרײבט מען די גאנבע צײט. זינט ם־איז דערשינען. מיט דעם בוך הזןט ער די סױלישע קריטיק א שטױס געטין אויף נײע װעגן. מילער. — א הויכער. ױנגער, פון אן ערך עטלעכע דרײ• סיק יאר. א פארהארטעװעםער אױםדרוק םון געזיכט. ער רעדט מים א פעחסער, געזונסער שסים. דער גזןר קלײנטשיקער בימער זײנער איז איבערפולט מיט ליטעראטור, ס־םילט זיך ענערגיע און ארבעט. אםענע שאסעס אין עטאזשערקעס מיט ביכער און צײסונגען. דאם קלײנע ארבעטם-טישל—פול מיט פאםירן. >ןנגעװן)רםן אין אומןןרדנונג. דןןס אײזערנע בעטל איבערגעדעקט מיט א פשוטן פויעריש• סארביקן קילים. א װארעמע, ארעסע הײםישקײם נעמט דיך ארום. די װענט באהאנגען מיט םיל צײכנונגען, צװישן אנדערע אויך רעפראדוקציעס םון מארק שאגאל. אויף מײן פראגע: — װן$ס זענען, לויט אײער מײנינג, די אויפגאבן םון דער נײער קונםט און צו װאס צילס דער אוניװערםאליזםז—ענטםערט מילער נאך א לענגערן פארטראכטן זיך: — די קונסט איז דאס ארבעטס־װערק סינם דיכטער. פונקט װי א בריק איז דןןס װערק פונם אינזשינער און ארבע• טער. ארבעט םארלאנגס קאןןרדינירינג םון אלע גײססיקע און סיזישע װערטן פון מענטש. שגעונדיק־צעשראקענע אױגן. א פארדרײטער קראװאט און א צעקנײטשט ברודיק העמד כאראק• םעריזירט שוין נישט אין די הײנסיקע צײםן קײן פןןעם. נןןר גיכער א משוגענעם, װעלכער האט נןןך די העזה זיך סתם אזוי ארומצובלאנקען אויף דער װעלט. ם־איז שוין די העכסטע צײט צי מאכן א סוף צו דער לעגענדע װעגן געםיל. אלם רעם אײנ■ ציקן קװאל םין קונסט. די קינםט איז דער בןןדן םון מענטש■ לעכן קאמף װעגן דער מאכט איבער דער װעלט, דער אינם• טרומענט סין קאמף אין די הענס פון ראסן, פעלקער, קלאםן אין געזעלשאםטלעכע שיכטן. די נײע קונסט — די קונסט פון דער ארבעטם.װעלס — הןןט א גרויםע דערציערישע, געזעלשאםםלעכע אויםגאבע. אן אויםגאבע, םין װעלכער ס־איז אפהענגיק די גאנצע ציקינםט םון דעם מענטשלעכן קבוץ. די בילדינג און דער געזעלשאםט• לעכער באװוססזײן, װעלכן די ראדיקאלע סארטײען םארשפרײטן, איז צוםיל אבםטראקט און האט נישט קײן טיפן אײנפלוס. די אײגנסלעכע רןןלע םון א דערציעריש-געזעלשאפטלעכן םאקטאר קאן אין דעם םאל שפילן נאר די קונסט. די קונסט האט צו דעדםילן גרויסע רעאלע אויפגאבן — די, װעלכע ם־רוקט כסדר ארוים די געזעלשאםטלעכע אנטװיק• לונג םון דער מענטשהײט אין דער גאנצער װעלט. נישט דער חסד-גנןןד םון דער קאפריזנער, אינדיװידועלער באגײםטערונג םירט צו קונםט. נןןר דער קלןרער און םענערלעכער בליק אויף דער עקזיסטענץ-גאנצקײס און געשיכטלעכער אנםװיקלונג, װעלכע רוקט ארוים אלץ מער נײע פרןןבלעמען. אין יעדער געשיכטלעכער תקוםה—זאגט װײטער מילער— איז די אויםגאבע םון דער קונסט צו געשסאלסיקן דעם נײעם טיפ מענסש, װעלכער דארף זײן דער אקטיװער בויער אין לעבן. דער קינםטלער דארף זיך צוהערן צום שסײגנדיקן לעבז. .ווונסערן גרײען געהיל סין סונקעי* רײכד נוסיסנ• #*נריקן־נענײדעס װון קײםענם, די קיגיער יןרי כ׳חןנ פןרכרענגס״. (יןן ניעיןמיןען םירער .רןד־געסןנץ״) אין לןןדז. אין דער שטאט פון פאבריקן און רויך. װו יעדן באגינען אײלן כויזנטער ארבע■ סער צו די פא־ בריקן און פאר• נאכט קערן זײ אום זיך מידע, בלאכע, פון אט די הארעסאשנע מאסן, קומט ער, יאן נעפאמוצען מילער. א זון פון א לןןדזער באן• מאשיניםט. לעבט אין אים די ליב• שאםם צו דער מחנה, צום קא■ לעקטיװ. אין דער צײט פון דער פוילי• שער פוטוריזיא■ דע, װען אין די דאמאלסדיקע דיכסער־פרוװן האט זיך געםילט דער עיקר כאאס און געשרײ װען םון זײערע שאםונגען הןןט מען נאך װײניק ארויםגעזען די טענדענצן. און צילן, האבן נעפאמוצענס לידער שוין סארמאגס דעם קערן םון די אידעען, םון װעלכע ער איז איצט דער װיכסיקםטער םןןרשט־יער. אין זײנע לידער איז געקומען צום אויםדרוק דער באגער םון מאסן■ ארבעט, םון קןלעקטיװן שאםן. זײנע לידער זענען װײט םון דעם עגןןטיזס, מיט װעלכן ם׳איז דורכגעדרינגען די מאדערנע פוילישע דיכסונג. םילער ןןבער באפרידיקס זיך נישם מיט אם די לידער, ער װיל פרײ און אםן פראפאגירן זײנע אידעען, און ער קלויבט אויס דעם עסײ און אין די עםײען גיט ער די קלןרע םארמול פאר זײנע אידעען,—דעם אוניװערסאליזס. אין זײנע ערשטע ארטיקלען סרעס מילער ארויס קענן דעם ראמאנטישן אינדיװידואליזם אין דער פוילישער ליטערא• טור, ער האט דער ערשטער געװאגס ארויםציטרעסן קעגן דער נאציאנאלער עסאפײע. קעגן מיצקעװיסשעס ״פאן טאדע- אוש׳, און אט די ארויסטרעסונג האט ארויםגערוםן א שטירם אין דער פוילישער פרעםע. מילערם איניװערסאליזם איז די בענקשאםט נןןך הארמןןניע און ארבעט םון גאנצן קאלעקטיװ. דער באגריף םין גאנצקײט םוז רעאל זיך צופאסן צו אינזער װירקלעכקײט. דאס איז א פאזיטיװיסטישע לערע. דער ציל פון די אוניװערםאליסטן איז צו באהערשן די װירקלעכקײט. סילערם