Literarishe bleter · 1927-10-28 · 43 (28.10.1927) · p. Seite 831

831 לידזרוריסז נ ל ן ס ן ר 43 זא ע פרן ליטעראטרר ר נ י ר * י א ר ק *) אזא געדאנקן גאנג איז באזירט אויף דער הנחה אז קונםט איז דער נאסירלעכער סםיםול און באפרידיקער פון דער עסטעםיטער עמאביע. מיט א־ין װארט. װי קאנט זאגס, און װי טויזנטער דריקן עס אויס אויף םארשידענע אוסנים יעדן סאג, קינםט איז די שאפונג פון שײנקײט. איז דאס טאקע אמתי און אויב עם א־ז פאראן אין דעם א גרויסער חלק אמת בנוגע אײן קינסט (מאלערײ) איז עס אויך אסת װעגן אלע אנדערע קונסטן, אדער װעגן קונםט בכללי לאמיר נעמען די פשוטסטע עסטעטישע דערשײנונגען: געװיםע קאלירן אפעלירן מער, אנדערע — װײניקער. געװיסע טענער געפעלן. אגרערע — נישט. א ג־רקל איז תמיד שענער פון א םירעק. עס איז א גרעסער פארגעניגן צו קוקן אויף א גלײכער ליניע א־ידער אויף א געבראכענער. דא האבן מיר עםטעטישע דערש־־נונגען פאר עקסעלאנס. און אזעלכע עםטעטי■ שע מאמענטן װאלט מען אײגנטלעך געקענט אויסרעכענען פאר יעדן חוש, ד. ר״ מאמענטן װען דער געגעבענער חוש האט א ספעציעלע הנאה פון געװיםע םטימולן, כאסש װי װײם מען קען זען װערן קײן ספעציעלע לעבנס־אינטערעםן נישט באדינט דורך די דאזיקע םטימולן. פארפום, למשל. איז אן עסטעטיש םארגעניגן םארן חוש הריחן זיסע זאכן — בעת מיר זענען נישט הונגעריק — פארן חוש הטעם־ סאמעס אדער פו■ טער — פארן חוש המשוש; א געװיסער סארט ליבע װארעמ־ קײט — פארן טעמפעראטור־חוש־ געװיםע פיזישע איבונגען — פארן מוםקול חוש; און געװיסע פארמען םון קערפערלעכע באװעגונגען — פאר אנדערע קינעםטעטישע שפירונגען. דאם זענען אלץ דערשײנונגען, װו אזא װארט װי ,שײנקײט״ קען האבן א זינען, זאלן מיר זאגן, אז דאס ספעציפישע םארגעניגן םון א קונםט־װערק געהערט גו דער עסטעטישער קאטעגאריע, װי סיר געפינען זיך אין די אויסגערעכנטע עלעמענטארע דער• שײנונגעןז מען װעט נאטירלעך גלײך באמערקן, אז די עססעטישע מאמענטן םון בלויז ןיװ־י חושים האבן זיך דערהויבן בו דער מדרגה פון א קונסט — אויער און אויג — אבער די איבעריקע נישט. דאס איז זיכער אמת. נאר דא ליגט טאקע די שװערי־ ק־יט. אויב יעדער חוש האט זײן עסטעסישן מאמענט, םארװאם האבן צװײ חושים אונז דערפירט צו קונסט, בעת די איבעריקע זענען געבליבן בײ קלײנע מאמענסאלע פארגעניגנםז מיר דאכט, אז אן ענסםער אויף דער דאזיקער פראגע פירמ אונז ממילא עום שלוס, אז קינסט איז אין זיך טאקע כולל עםטעטישע מאמענטן. פונקט װי אלע אנדערע פראצעסן אין לעבן, און אםשר מער פון אלע אנדערע, אבער דאם סאמע כאראקטערים■ טישע. דאם גרויסע אין אלע קונסט-צװײגן. און ספעציעל אין דער פילאמיטישער גװײג. געהערט נישט צו דער עסטעטישער קאטעגאריע. דאס אויער און דאס אויג, די צװײ יונגססע חושים, ד. ה. די װאס האבן זיך אנטװיקלט צום שפעטסטן אין דעם םארויםגאנג םון לעבעדיקע באשעפענישן, האבן פאר אונז גע• שאםן א נײע װעלט: קונסס. אויער און אויג זענען אונזערע אינטעלעקטועלסטע חושים. װײל זײ האבן נישט קײן אוממיםל• בארע בארירונגען מיט זאכן. זײ נעמען אויף זײערע ססימולן םון דער װײט און זענען בכלל מער םארבונדן מיט אונזער צו הער פסיכאלאג ל י י ב ו ש ל ע ה ר די עסטעטישע עמאציע מיר לײענען א ראמאן, למשל, און האבן הנאה. סיר לעבן איבער דאס ספעציעלע פארגעניגן, װאס בלויז א קונסט• װערק קען געבן. סון װאנען שטאמס די הנאה, װןןם דאס װערק האט אונז םארשאסןז װאס איז די סבע סון דער דאזי• קער הנאהז ,קונםס םאר קונסס׳ איז, טעארעטיש גענומען. א פארזוך צו ענטםערן אויף דער דאזיקער פראגע. עס הײםט אזוי: די קינסםלערישע הנאה איז אן עלעמענטארער געמיטס• טאן, אדער אן עמאציע, װאס דערװעקט זיך אין אונז בעת מיר װערן ןןנגערעקט פונם אײנציקן סטימול. װאס איז נאסיר־ לעך פאר דער דאזיקער עמאציע — קונסט. װאס זשע איז דאס אט די עלעמענטארע קינסטלערישע עמאציעי דערויף װעט יעוער מתתמא גלײך ענטפערן, אז דאס איז די אלט־באקאנטע עסטעטישע עמאציע. אט די עמאציע גיט אונז גלײך צו סילן װזןם סיאיז קונםט און װאס — נישט־קונכט. װןרום באמת, איז דען נײטיק א מענטש זאל זיך אפגעבן מיט דיעטעטישע פאר• שונגען כדי ער זאל אונטערשײדן צװישן א געשמאקן און א שלעכטן מאלצײסי דאס פארגעניגן װאס מיר זוכן אין עםן זאגט אונז שוין אלײן אונטער װאס איז גוס און װאס-שלעכם. אויב קונםט איז אזוי עלעמענטאר װי דער נארונג אינסטינקם, קען מען זיך שײן זיכער פארלאזן אויף דער עסטעסישער עמאציע. •*) •) * קןייםי םון יײני• יעהרערם .רי •ם־כןיןניע *ין לישעראםיר״ "ןש איז דעדעינען •ין ניי-יןרק. ••) *ין רער •מתן ••ז *יייי ניי עסן •ויך רער ענין נישם ןז1י •שים. *יױ רי זענען ײר*ן מעדנע קןםר־זן, •י *ײ קינרער *י נײ דערװןקםענע. װןם מען קען נישם דערקיערן םיםן הויין נעםרײ .*ינסםינקס*.