Literarishe bleter · 1927-10-07 · 40 (7.10.1927) · p. Seite 778

40- זא ליטז רןןריזן נלעסער 778 דאס יידישע שויד־-וועזן אין אמעריקע ליפע לןהרןדי) עקשנות או סגעפיטן, און פי־ינביפיעל נישט זערלא ט אנבינדן אז זיך װעלכן ס איז פאליכישן ״איזם״. דער שלום׳עליכם םאלקס׳אינסשיטוט גיט אויך ארויס דעם קינדער׳זשורנאל שוין דאס אכטע יאר, אונסער ש. ניגערם רע• דאקציע, דעם סארלאנ ״רתנות״, װאס האט זיך שוין קונה׳שם גע• ױען מ־ט זײנע פיעכשיקע אויםגאבעס, און די זומער׳קאלןןניע .בייבעײק״, ױאס איז שטארק בארימס. .בויבעריק״ איז געװען די ערשטע אינסטיטוצ־ע סון דעם מין אין אמעריקע. .בױבעריק׳ װאקסט און צעכליט ז־ך ס׳־ן יןןר צו יאר. ױעגן .בױנעריק״ לױנט זיך צו דנרצ־ילן באז נדער. אין איצש װעגן דעם נײעם אױפטו: מ־ט עשלעכע יאר צוריק הןןס דער באקאנטער שרײבער און קולטור־טוער א• לי.װין גרופירט ארום זיך אײניקע מענטשן, װןןס האבן געװא״ט איגאניזירן א נאיטן׳שטעטל אויף קאאפעראסיװע יס־דות. זײ האבן' אפגעקויפט א גרויסן ש:ח לאנד, 6 מײל הינטערן שטינשל פלײנפילד אין ששאט ניו׳דזשודסי,;ײ האבן אויך ארגאני• זירט א ײדישע שול. דער פלאן איז אין גאנצן נישט פארװירקלעכט געװאדן, אין לעצטן יאר האט די .קא״אניע הארראײע״ _ איױ רופט זיך דער ישוב — זיךיגע־וענדמ צום ש״ע׳פ ׳א־נסשיטוט, ער זאל איבערנעמען די ש ל,' און די קאלאניע האש דערםאר אװעק׳ נעשענקש דער שול 13 אקער לאנד. דארט איז אויפגעבױט נעװארן די ערששע נארםאלע װעלטלעכע ײדישע שול אין אםעריקע, א-־נטערן נאמען ״די היימשול*. ס׳װערן אנגענימען קינדער סון אנדערע ששעש מיט פענסיאן. די שול האש א פולשטע־דיקן קורס פון דער ״פאכליק סק־ל״ און אױך די ײדישע לימודים. די שול איז אנער• קענש סון דעד רעגירונג אין ש־ל׳יאר 1927—1926 האש די שול געהאט א־ום 20 קינדער סין דער״פרעמד, און אזוי פ־ל אויך פון דער קאלאניע. אויף זיסער א ז די שול פא-װאנדלס געװאין אין א קאלאניע, עס איז געםאכש געװארן א כײך פאר ססס7 ד. א ן א םך געבײדעס. די רעזויטאדן פון ערשטן יאר זענעז זײער באפרידיקנדיקע. ארום 7 יאר איז אלש די שול׳טעטיקײר פון ארבעטער׳ריננ. אין דער דאזיקער קורצער צי־ט איז דלם א״ר געליגגען זײערסיל אויסצ-־טון א דאנק דעם םפעציעלן כאראקשער סין זײן ארגאניזאציע. דער ארבעטער׳רינג איז א כרידערלעך פארזיכערוננס ארגא• ניזאציע מיט 84 טוי־נט מידגלידער, ארגא־.י ירט אין ד־כער 600 צװײגי, צעשפרײט אין פיל שטעט אין שטעטלעך אין די 48 שטאסן פון אמעריקע און קאנאדע אץ װו נאר עס איז פאי־אן א צװײג (ברענטש׳) סון ארב רינג, קען מען האבן א ש ל. די הכנכות פוז א׳ר זענען םעסטע און סארױס-באששימטע, אב׳שלום פוז אצוזאמענפאר איז אבלי׳ גאשאריש פאר יעדן מיטגליד און דאס עפנט זײער א סך םענלעכ־ קײרן פאר דער איבעט. דער א׳ר איז א־גאניזירם געװארן מיט 25 יאר צוריק, אלס א זא־זיכערוננסיארגאניזאציע מיט קראנקן־קאסעמ, קרקע, דאקסוירים׳ םיט א סאנאשארײם םאר שװינדזיכטיקע, און ענלעכע גיטע זאכן• און כארש די פארױכערונג, ױאס דער א'ר גיט נאר אין טויטן םאל און די אנדערע גוטע זאכי, שפילן יעצט זײער א קלײנע ראלע. איז דאד דער ברידערלעכער כאיאקסער נאך אלץ זײער שטארק. און האלט די מיטנלידער צוזאמען, הגם א סך ם*ן די אמאליקע ארבע׳ סדר זענען הײנש שוין געװאי־ן גאנץ רײכע לײט. דער א-ר איז, וױ ער אלײן באשיטלט זיך, אן ארגאניזאציע מיט א םאציאליססישן גײסש. אױפן סאן פץ זײן ש ל׳טעטיקײט האש דער א״ר אננעשריבן: ״דערציען דאס ײדישע איבעטער׳קינד אין םאציאליסטישן גײסר, אץ אים דערנענטערן צו די אידעאלן פונם ארבעטער׳קלאס״. צוליב דעם גוטן אפאראש א*ן זיכדרע מיטלען, און צוליב דער אלץ װאקסנדיקער נאכםיאגע, זענדן די שולן שנעל געװאקסן און איצש פארמאנט דער ארבדטער׳רינג ה־כער 100 שולן און עטלעכע מיטלשולן פירט אן םיט די לערער׳קורסן, א סעמינא־־, װאס איז אין פארלויף פון עטלעכע יאר געװארן פון אן 1 יאריקי קורם א 4־יןןריקער, םיט א הי?שן באזוך און א געזיכערטער עקזיס• די ײדיש׳װעלכלעכע שול אין אמעריקע איז נאך גאר ױנג. אץ נעמענדיק אין באשראכש די דארטיקע אוםשטענדן, דעם טוי,נט מאל שטארקערן קעגנער, װאס די ײדישע שול האס אין דעד אלגעמײן אסעריקאנער פאלקסשול, םעגן די שול׳טוער זײן שדארק צופרידן פ ן דער ארבעט. שװער איז דער װעג פ-ן דער װעלטלעכער ײדישער ש ל אין אםעריקע. גענוג איז צו רערפןןנען, אז בעת די ײדישע שול איז געבוירן געװארן, איז שוין די .פזןבליק םקול׳ געװען געװאל• טיק סעםט אץ שטא־ק. די פריװאטע ש.-ל אץ אסעריקע איז נאר אן ענין פאר םײנשפעקער, אדער פאר די, װאס האבן א ספעציעלן דרך אין דערצױננ. 99 פראצ. סץ דער באפעלקערונג שיקט די קינדער אין דער .פאבליק סקול׳. אין אײן קלאס זיצט דאס קינד פון פילפאכן םיליאנער און דאס קינד פין ארעםען מאן. די אמעריקאנער ש ל איז נעבויט ביד אמעריקע, הױכע פרעכסיקע געבײדעס, ליפטיקע ביםערן, באקװעמע בענקלעך, גרויסע שפיל׳פלעצער, םיט די פאר׳ שײדנסשע מכשירים. די קינדער קריגן אלע שול־מאט־״־ריאלן: ביכער, העפטן, בלײפעדערס, פרײ, אין אײניקע שולן ניט םען די קינדער אייך םילך און א־בערבײס. אין דער ײרישער ש ל מיז מען צאלן שכר׳לימוד, א ן פאר יעדע זאך חוץ די הונדערש םיט אײן אינשערנעםוננען. די לאקאלן זענען װײט נישט אזעלכע גיטע, אין קײן שפילפלעצער זענעןי אויך נישט םאראן. און דערצו: די קינדער גײע, אין דער פאבליק סקול פון 9 ביז 3 און דערנאך, װען דאס קינד אױ שוין מיד און אננעלערנט, ערשם דאן, האש מען געדאיפש בעטן בײ די עלשערן, זײ זאלן שיקן דאס קינד אין דער ײדישער שול. די ײדישע שיל האש גע׳־א־פש אפעלירן צו אן עלכערן• עלעםענט, װאס איז געװען דורך און דורך אימיגראנטיש. און די פסיכאלאגיע םון דעם דאויקן טיפ א־ז דאך יעדן אײנעם זײער װױל באקאנט. די גיריקײט צ< װעלן זיך װאס שנעלער צופאסן צו די באדינגוננען פון לאנד, ם׳זאל חלילה נ־שט מײנען, אז ער איז ני|ך גרין. די אוםזיכערקײט, די מורא פארן םא־גנדיקן טאג, דאס ײעלן װאסישנעלער רײך װערן,װײל פלוני בן פ״וני איז ש ין רײך געװארן, די און ענלעכע ספעציפיש׳אימיגראנסישע אײגנשאפטן זענען געװען שטארקע שטערונגען פאי פרןןבלעמען, װאס די ײד. שול האט געשטעלט. די קורצע געישיכטע פון דער שול׳באװעגונג האש צו פאר• צײכנען העראישע אנשטרעננוננען מצד די לערער אץ שול׳דוער. סען האט זיך בוכשטעבלעך םקריב געװען און מ׳טוט עם נאך ביז הײנסיקן סאנ. א דאנק די דאזיקע באמיונגען און א דאנק דעם קלאר נעװארענעם באגער אײפצובױען אן אײגן קולטור׳לעבן אין דער נײער הײם, האבן םיר יעצט אין אמעריקע אסארצװײגט ײדיש• װעלטלעך שול׳װעזן, װאס ציט צי, םיט יעדן סאג, אלץ נײע שיכטן םון דער פראנדעסיװער ײדישער באפעלקערונג. סיר איגאניזאציןס זענזן ט־וכיק אױף דעם געביט. דער שלום־עליכם׳פאלקס׳אינםטיסיט, מים זײנע 30 שילן און אײן םיטל• שול, איז שוין סעסיק 14 יאר אץ א־ז דורך דער צײט געײארן די קילטור׳אינםטיטוציע פון דעם מאדערנעם פראגרלסיװן ײד, װאס אנערקענט ײדיש אלס זײן שפראך און די ײדישע קולסור אלס זײן קילטור. דער שלום׳עליכם ׳ פאלקס־אינסטיטוס גײש אויםן װענ פץ װערן א קולטור׳פארטײ. דער אינסטיטוט האש מיט קנאישער •) לי*ע יעהרער *יז י־נער **• די סיכז-קסטע עי5-םיער *ין *:לעריקע. ע• עסײמ כײ דעי־ וןרכעס 6ינם ײרישזן מיל-ײעןן אין סיעגיעי נײ די פל1ס• עליכס״שילן אין ניי״יןרק זינס ס192. גלי״כז״יסיק איז ליסע יעהרער (דעי נרודער 6רץ ער*6:זמ:זעלץר ל. לעהײער) 6אי*װאלטזר 6ינם 6א-לאג .דתנרת״ אין *קינדע ״זזירנןל״. ליאג לע־רע,־, *יןס װײלם א״זש אץ װאיימע, איז אזוי ג*ש נעװען אץ ןננעסרינן 6אר די .ליס. כלעסער״ דעס אי־סיקל װעגן דעם ײריען מיל״װעזן אין ןםע״יקע. רעד.