Literarishe bleter · 1927-10-07 · 40 (7.10.1927) · p. Seite 775

775 ליטן ר*דיעז נלעטזנר 40 זא אין עמיבנס הענט. ער איז אלײן א שאפער און א בויער, אין שאפן טוט ער נישט פאר זיך, נאר פ א ר י ע נ ע ם (אז נישט װאלט ער נישט געשיקט זײנע װערק אין רעדאקציע און נישט געלאזט דרוקן זײנע ביכער). זאגן, אז .דער דיכ־ טער האט די םאסן (דאם הײסט, די לעזער, דאס פובליקום) נישט אין זינעך, הײסט איבערחזרן א שײנע פראזע, װאס האט שוין לאנג םארלארן יעדן זין און באדײטונג״. ס איז איבעריק צו ברענגען מוסטערן פון אלגינס הײנ• טיקע שאםונגען, צו באװײזן די שײנקײט און ליכטיקײט םון זײן סטיל, אפילו אין די הארבםטע און קאמפליצירטםטע ענינים. מ. אלגין דריקס זיך אויס זײער אפט אין פארשײדענע סארמען און אויף פארשײדענע געביטן און זײן שרײבן איז באקאנט בו יעדן אינטעליגענטן לײענער. נײ װעט מעגלעך זײן פאר א סך פון מ. אלגינס ײדישע לײענער זײן מײססערשאסט אין דער ענגלישער שפראך, װעלכע ער ה$ט אזוי שנעל דערלערנט. (ער איז געקומען קײן אמעריקע אין 1915 און אין 1917 שוין ארויסגעגעבן זײן םריער־דערמאנםן ענגלישן בוך, װו ער הןןט זיך אויםגעגײכנט אויך מיט זײן שײנעם ל״בטן ענגלישן םטיל) נאר דאס געהערט שוין צום קאפיסל איבער מ. אלגינס עלױ■ שאפט און השלמה, װעלכע איז א זעלטנהײט אפילו צװישן ײדישע עלוים און מושלמים, און דאס גײט נישט ארײן אין די גרענעצן םון אט־דעם קורצן יובילײ.ארטיקל. א באזונדער קאפיטל פארדינט אויך מ. אלגינס רע• דאקטארשאפט. נאר אפילו װען מען לאזט א װײל אן א זײט אלע אנ• דערע געביטן, אױף װעלכע מ. אלגין צײכנט זיך אױס. אין םען באשרענקס זיך בלויז אויף אלגין דעם ליטעראט אין בלויז אויף זײנע אײגענע שאפינגען. אזוי מיז מען דאך אנער־ קענען, אז ער האט א סך בײגעטראגן צום בויען סין דער ײדישער ליטעראסור, ,הגם ער האלט זיך נישט פאר קײן פראסעםיאנעלן דערצײלער״ און איז אויך מערסטגס געװען פארנומען מיט געזעלשאפטלעכע און דערציערישע ארבעטן. די זעלבע כאראקטעריםטיק פין מ. אלגינס סטיל קןןן אױך גילטן פאר זײן ליטעראטור־קריטיק. מ. אלגין איז אײנער םון די ײדישע ליטעראטור־קריטיקער, װאס האט זיך גרינטלעך פארטיפט אין די שאפונגען פון א גאנצער רײ ײדישע בעלעט ריסטן און ארויםגעבראכט קלאר און דײטלעך דאם, װאס ער האלט פאר כאראקטעריססיש פאר יעדן פון זײ. ער האס אויך געגעבן באזונדערע אפהאנדלונגען איבער די פארשײדענע קונסט־ פארמען און װי אזוי זײ צו פארשטײן און געניסן. מ׳קאן יא אדער נישט זײן אײנםארשטאנען מיט מ. אלגינס אפשאצן א שרײבער אדער א װערק; מיקאן אםילו דענקען. אז ער גיט אפ צײטנװײז צופיל ענערגיע אײנצוװארםן א בנין, װאס האלט זיך סײ־װי אויף משקולות (מ. אלגין אלײן איז אויך נישט מער מסבים מיט אלץ, װאם ער האט ארױס־ געזאגט אין זײן בוך ,אין דער װעלס םון געזאנגען״) נאר אין אלע צײטן צײכנט זיך אויס אלגין מיט זײן מערקװירדיקער אײגנשאפמ* צו אנאליזירן און דערקלערן א קונסט ריכטונג. א קינסטלער אדער א קונםט־װערק. אט איז א מוםטער פון מ. אלגינם א ליטעראטור־קריטיק געשריבן מיס כמעט צװאנציק יאר צוריק, אין 8;,19. מ. אלגין איז דעמאלט ארויסגעטראטן קעגן דער, װי ער רופט עס אן, ,נאיװער סענטימענטאלער פילאזאפיע״, אז א דיכטער דארף נישט זײן קײן געבילדעטער מענטש, אז ער איז װי א זינג־ פויגעלע, װאס זינגט און װײסם אלײן נישט פון װאס. מ. אלגין שרײבט װעגן דעם צװישן אנדערעס אזוי: ,מען טאר זיך נישס טרײםטן םיט אזוינע חלומות, אז ,װאס־װײניקער דער דיכסער רעדט באװוססזיניק, אלץ מעד צוטרויען קאן מען צו אים האבן״. דער דיכטער איז נישט קײן נביא פון תנ״ך, נישט קײן מענטש, װןס רעדט מיט גאט און חזרס איבער דאס, װןןם גאט האט אים געהײסן רײדן. דער דיכטער איז נישט קײן פויגל. דאס זענען אלץ משלים, און—מען מוז זאגן—שוין זײער־אלטע אפגעבליאקעװעטע משלים־ פארשטײן זײ פשוטם כמשמעם, װארט אין װארט, הײםט נארן ז ך און דעם עולם. דער דיכסער איז נישם קײן אינסטרומענט ראציאנאל־־־יסטישע אומװעגז (£ עריןס םנח ר*1'ןנ*ליזם אין אײרןיע און נײ אינזן אדחרן צײטליז ווארשע פילאזאפיע פון דער געשיכטע, זענען לאנג אװעק, און דער מןןדערנער היסטארילער איז — װי דאס רוב מאדערנע פרא• זע־קינסטלער — דעגראדירט געװזןרן צו דער מררגה פון א שילדערער און כראניקער, װאס אויב ער סארשטײט — פאר• שטײט ער אלץ ,על־פי־שכל*. דער ב ע ס ע ר ע ר טיפ היסטאריקער — דאס איז דער פראגמאטיקער, דער, װאם זוכט לכל־הפחות געשיכטלעכע צוזאמענהאנגען. אבער אויך דא שטערט אפט דער ראציאנאליזם די פארטישע שײכותן פונאנדערצושײדן דאס עכטע פון פיקטױון און למראת־עינדיקן, דעם גרין־קויטיקן דרויסן־שוים םון דער היסטארישער כװאליע זןפטײלן םון איר אינערלעכן. אםט אזוי בלענדנדיקן און געסלעכן לבנת־הספיר. ד * ר י. ש י פ ע ר הןןט א מעלה, װאס קןין — לגבי א װיסנשאסטם־מאן — אין םלוג באטראכט װערן װי א חסרון: ער הןןט פןןרשטעלונגם״קראפט. ער איז נישס בלויז 111 ראציאנאליזכם אזן געשיכנע נישס װײניק פארשפרײט איז די ממשלה פון ראציאנא• ליזם אין דער געשיכם־װיסנשאפט. דער היםטאריקער — גראד ער, װאלט, אין םלוג, געדארפט זײן דער פילאזאף, אויב נישט דער מיהטיקער. געדארפט װאלט ער זײן דער זוכער פון א מעםאפעזישן זין אינם לאבירינט פון היסטארישע טאטן און פאסירונגען. איז ער אבער איצם דער ,ןןביעקסיװער״ דאטן־ מענטש, װעלכער האלס אפ־לו אמאל פון פראגמאטיזם, װי מען רופט דאס, אבער ציטערט אימת־מות פאר א שפאן אינם אומ־ באװוסטן, ד. ה. אין תהום פון יענע רעאליטעטן, װאס די ןןסיציעלע רעאליטעט, די אזויגערופענע װירקלעכקײם זוכט צו םארלײקענען זײער עקזיםטענץ אויף אלע אוסנים. די צײטן, װען ס׳מןןס געקןןנט בליען אין אײרןןפע א