Literarishe bleter · 1927-09-30 · 39 (30.9.1927) · p. Seite 768

39 תא ליטערארישע כלעטער 768 און אין אורוגװאי האב איך באזוכט די פונקטן םאנטעװידעא (אורוגװאי), דאן סאנרןס, םא; באאלא, ריא דע זשאנעירא, באהיא אין רעםיפע (פערנאמבורא). א באזונדערכ; נגענעמען *אײנדרוק האנ איך געהאט םון באהיא, װו די קנאפע ססנ ײדישע פאמיליעס האבן אן אײגענע פאלקם־שול ״יעקב דינעיאן״ (אנב, אין פוילן, װו״ דינעזאן האט אלײן געװירקט, איז נאך, דוכט מיר, נישםא קײן שול אױף זײן״נאמען) און א קינדער־הײם. די תלמידים פון דער דינעזאףשול האבז םיר געגעבן א םתנה זײער געשריבענעם זיא ר■ נאל ,דער שילער״, און דער ײדישער זשורנאליסט י ע קב נ א כ ב י ן פון רעסיפע האט איבערגעשיקט פאי די ײדישע שולן א הערלעכע מתנה — עטלעכע ברא ילישע שלענג אין ספירט. אין בראזיל איז דער קארף םצד די צױניסטן געױען נאך העסלעכער, אבער די בײרע צײטוננען: ,די ײד ברא יליאנער פרעסע״ און ,די נײע װעלט״ האבן סיפפאפיזירט מיט דער אק• ציע. פינקט אױי איז אויך ״דאס ײדישע לעבן׳ פון מאנטעװידעא געװען פאר דער אקציע. — װאס איז דער םינאנצילער רעזולטאט? — לויט די ידיעות,יװאס איך האב באקומען שוין אין װעג, האש די גאנצע אקציע אץ דרום־אמעריקע ארײנגעבראכט בערך 20,000 פעזאס, דאס איז אן ערך פון קנאפע סס90 דאלעד. װען מען נעמט אץ אכט דעם שװערן עקאנאמישן קריזיס אין גאנץ דרום אמעריקע, בסרט די העץ־קאמפאיי״ע ״ מצד די צױניסטן און יעװסעקן און לםוף. דאס, װאס ם׳איז דער ערשטער באזוך און ברײט אװעקגעשטעלסע״ אקציע סאר דער ײדישער ש;ל און שפראך, װערט פארשטענדלעך, פארװאס די גאנצע פרעסע אין דרום־אםעריקע באצײכנט די רעזולטאטן,װי א אימגעהויערן דערפאלג. מיר האבן נאך זײער־אויספירלעך געשמועסש מיסן ח׳ זרו־ בבל װעגן דער ײרישער פרעסע און ײדישן טעאטער אין ארגענ• טינע. װעגן דעם — אין קימענדיקן נוםער. אדרעם: כ2 ות1זי\ש31(''1 ,״^16)810, פארלאג ב. קלעצקין, װארשע ע-׳זע דערש״נין צװײטעי־ באנד (י-פ) פרײז 21 גילדן טויזנטער אונזערע לעזער לײענען מיט גרויס אינטער עם באקיםען יזןדע װאך א ר,ע5ש. דןר ט־ראז׳פ 6ין ר• ,ליט. בלעטער׳ צוזאמ,!; םים דער פרעםיע איז שטאיק נעװאיםן. יעדער ײדישער לעזער דאיף אכיןנירן די .ליטןרא־ישע כלעטער׳ מיכ די פיעםיעם באריםט װערה װעלכן עס האבן זיך באשײליקט-צים ערשטןמאל אין ארגענטינע —די ארטיסטן א!ן גאססיאליארן פון אלע דרײ״ײדישע טעאסערס אין ב. אײרעס פיש ױלי,ס אדלער אין דער שפיץ. דעסגלײכן האש די באריפטל ײדיש־שפאנישע קינסשלערין רעציטאטארין בערטא זיננערמאן זיך באטײליקט אין א קינםשלער• פרימארנן, װעלכער האט, א דאיק איר, געהאט א קאלאסאלן ער• פאלג מאראליש און פינאנציעל. ד• אקציע האט אבער ארויסגערופן גלײך פון ערשטן טאנ א־יך א שארפע קעגנערשאפש מצד צװײ עקסטרעמע ארגאניזאציעס: די צױניסטן און די יעװםעקן. עס האט זיך אױסגעבילדעט א צױניסטיש־יעװסעקישער בלאק, װעלכער *האש אויף א שענדלעכן אופן באקעמפש• אונזער ארבעט און נישט געקארנט קײן אשאקעם אין אנפאלן, פול פיט שקרים אויף דעם שול-װעזי אין פוילן. אויב די יע־־סעקעס האבן זיך באגנוגנט מיט א 10—12 ארטיקלען און אי אפיציעלע רעזאלוציע אין זײער ״רויטער שסערן״ און פיט אײן אנאנימען פאפפלעט, פץ װעלכן זײ האבן זיך אפיציעל אפגעשאקלט, האבן די צױניסטן געמבולס מיט אויפרופן, צירקילארן און אינסטרוקציעס סײ אין זײער ״אידישער װעלט״, ״סעמינאריא העברעא״ אין סײ אין אנדערע אויסגאבן. איך קען אבעד פיט באפדידיקונג קאנסטאטידן, אז די העץ■ קאמפאניע האש נאר געהאלפן צו פאפולאריזירן אונזער אקציע, מאביליזירט אויך אונזערע פרײנט און געגעבן מיר די געלעגנהײט אײעקצוששעלן שאדף אץ בולט דאס פראבלעם פון אונזער דער- צױנג און שול־ארבעס. די אקציע איז אזוי ארום געװארן דער צענטר פון גאנצן ײדישן געזעלשאפטלעכן לעבן אײ ארגענטינע די אקציעס פארן ״קרן־היסוד״ א.ץ ״פראקאי״, װאס זענען געפירט געװארן אין דער זעלבער צײט אץ אין די זעלבע ערטער, זענען געבליבי איי הינטערגרונט. — מיט װאס דערקלערט איר דאכ? — דאס איז צו דערקלערן אױךירערםיט, װאס אין ארגענ• טינער ײדישן קיבוץ װעדס איצט רײף די דערציונגס■ פראגע. די אלגעפײנע שפאנישע שול באפדידיקט נישט. די ײרישע שול פץ ״קירסאס רעליניאזאס׳ (רעליגיעזע קורסן) םיט אירע םפעציפישע ״ײדישקײטס״-מאכלים פארטיפט נאר דעם תהום צװישן .ײרישקײט׳ און .םענסשלעכקײט״. די אײבעשער-שולן (באראכאװ-שולן) פין פועלי׳צױן און אופפארטײאישע פאלקסשולן ״שלום-עליכם״, ״שלום אש״ א. א:ד. זענען נאר רערגאנצונגס־ שולן און האבן ב־ז איצש נאך נישט געהאט קײן גאר גרויסע פעריפײריע. די ארבעשער-שוטן פ,ץ רער יעװסעקציע זענען מער אויסן פאליטישע אגיטאציע, װי פעדאגאגיע. געניג צו דערפאנען, אז אין זײער קינדער״זשורנאל ״פיאיער״ האבן זײ אינפארמירט די קלײנע קינדער, אז אין די ײדישע פאלקםשולן אין פוילן מאכש םעי יד אתת ״םיש די קאפיטאליםטן, װעלכע האלט/ אז עקספלואטאציע דאיף קײבמאל נישט אױפהערן׳ און אז ״מ׳מאכט דאי־ט שלום מיסן רבוני־של־עולם און מיטן םידודל״ .. די ש־ל-אקציע האש טאקע זיך נישש באננוגנט פיט ארגא• ניזירן הילף םאר די ײדישע שולן אין פױלן, נאר קודם׳כל גע־ װעקש דעם א־נטערעס צים פראבלעם םון דערציונג, אויפגעקלערע די לאזוננען פון דער מאדערנער ײדישער װעלטלעכער קולטור אין דערמיט געהאלפן צו ארגאניז רן דעם אינטערעס צ! דער נײ• ער שול אין ארגענסינע גופא, — װעלכע פונקסן האט איר באז-כע? — א־ך האב באזוכט עטלעכע און צװאזציק פ־-קטן אין שטעט אץ קאלאניעס. װי ב אײרעס, טיק מא־, קאידאבא ראזאריא, סאנטא פע, מא־עסװיל, באהיא בלאנקא ריװערא,* בערנאסקאני, װיזשא אלבא, דאראנעירא מעדאנאס דאס אװילבאסא, דאםינגעז, קאפיזשא, קלארא. סאן סאלװאדאר, יאפ־וז, םאן מארטין, באקא באראקאס, אװעישאנעדא, לא פלאסא אין אנד. נעהאש עסלעכע און פערציק עפנטלעכע ארױסטרעטונגען, צװײ פרעסע-קאופערענצן און א ײצאליקע זיצונגען פץ קאםיסיעם אץ גרופן. כיאי אינשערצושטרײכן אז סײ אץ ארגענטינע, אזוי אויך אין אור-יגװאי אין ברא־י״ האש זיך די נישט־ײדישע, שפאנישע און פאדטוגעזישע ■רעםע אפנערופן זײער װארם אויף דער שול• אקציע און אפנעגעבן איר א םך פלאץ — הלואי זאל מען עס קאנען זאגן װענן אונזער נישט־ײדישער פרעסע דא. ״אין בראזיל