Literarishe bleter · 1927-09-30 · 39 (30.9.1927) · p. Seite 767

767 ליטעראריעע בלעטער 39 זא זירט שפילן. פים אנדער טעכנישע מיטלען. דא דארף מען עקאנא• מיזירן, אויף א קלײנעם שטח שאסן א קאטפאקטן טיפ אװדאי און אװדאיו זאסלאװםקי האט געשפילט גוס, גלײך, גלאט — אבער נישט דערשפ־לט, נישט דערסירט, נישט פארונדיקט, אן דעם קנײטש, אן דעם לעצםן שטריך, װאס פילס א־יס דאס גאנצע בילד — אץ ם׳איז א־ויםגעקוםען נישט דאס. דערפאי אין איבםענס .די גײסטער׳ האזז ער זיך דער• שפירט, דערטאפט, דא האט ער זיך אפגעזוכט. ״ װי שוין םריער געואנט, איז זײן סשיכיע די קלאםישע״העלדן-ראלן, דער אסענער ברײטער שלאך, די צעלאזנקײט, די םינאנדערבינדונג פין כוחות. דער קלאיער פא־אויםגע1עענער ענד־פ נקז, און דעדסאר האט ער אין דער דאױקער פיעםע נעשאפן א נראנדיאז בילד סץ אויסגע• לאםענע לײדנשאםטן, װאס זײער רעזולטאט איז פיזישער אונטער- גאנג. דא איז ער געװען פ־אכטפ ל, שסארק. אין די לעצטע צװײ אקסן, דערה־יפט אין די לעצטע פאר מינוטן פץ דעם םינאל, רײסט ער מיט מיט דער שוידערלעכקײט, ער דערשיטערט םיט דער שרעקלעכער אנטפלעקינג םין זײן אומקים, זײן געיאמער מאכט ציטערן די הערצער אזן ער דערדריקט מיט דער אויסגאנגסלאזער טראגישקײם. אבער װאס איך װיל י>) אנמערקן איז: אז װאס בעסער עס שפילט'זאסלאװסקי, אלץ ערגער שפילן די איבעריקע. או־סער א פאר זענען די איבעריקע מיטשפילער סץ זאסלאװסקין א ב ס א לוט שלעכט: שלעכט אין אלע פרטים אזן אין אלע הינזיכטן, מאלאנטםול שלעכטו םארװאם איז עס? װײל זאסלאװסקי איז א ״ססאר׳. זײן סיסטעם—איז״די סיסטעם םון דעם איצטיקן ײדישן טעאטער — נישט קײן אפקלײב, נישט קײן אנםארבל, נישט קיין צונויסנעשפילסקײט, נישט קײן צוגעפאסטקײט אפילו, נאר: װאס ערגער דער מאשעריאל, װןןס אומקװאליפיצירטער, אלץ העלער און אלץ רײכער צעבליט זיך דער סטאר, אלץ גלאנציקער שײנט ער אויף דעם סאן םון אלגעמײנער אימבאהאלםנקײט. ~ א• פרידהין אופבאהןןלםנקײט און אונזער מוזן ציען דעם יאך םץ לעבן: .װן)ם זאל םען סץז א םזנםש איו־ ד>)ך דערצ'געבײרן נעװארן״. טוביה איז אששריבשןם־קע סיגור, װו יערע ליניע שט־אלם״םיש בארויקטע ליכטיקע פארבן. א װערםל צז א װעיטל, א מעשה אין א םעשה, םארװירצס םים אפסוק, םיט אםדרש, םיט אשכלריקן ײרישן װיץ, מיט א שטילן זיםץ אויפן ײרישן גלות, אװי זיך פארבײגײענדיק, קײן זאך נישש אויםנז־יענדיק — און דן)ס קלײנע םאיהארעװעטע, אין יןןך אײננעשפאנטע, םארהארסעװעטע. םיט קלײנע ״דאגות פארנו• מענע, אלץ פארלײרנדיקע און צום לעבן צוגעבייגדענע מענטשעלע טוביה דער מילכיקער װאקסש אוים צו א טראגישער מאזומענסאלער געשטאלט. דורך טוביהן גײט דורך די ײרישע לעבנס-הכמה, די ײדישע טראדיציע, די לעבנס ם־לןןזאםיע, די גא:צע ײדישע נשםה פזן דעם אםאליק מאסן מענשש/ ן)בער ן)ן א ירגזון, אלץ אזוי ליב אזן הא־ציק, באהויכט מ ט א צארטן אײדעלן טרויער. טוביה בראקט טאקי עם-הארצישע פםזקים, ןןבער אין זײ ליגט דער אםתער טײטש, דער טיסערער זין: לא לחכםים לחם — איז טאקע ׳-ער טייטש: .אלע קענער גײען אן שטיװל׳. מי לחײם ומי למ־ת — איז טאקע דעי טײשש: .װער עם טרינקש װאסערן אץ װער עס טרינקז בראנםן״, װײל ער איז אםתער, טיםער און כאראקשעריסטיש ײדישעו/ אײרער דער סעקססועלער טײטש. אץ דאס א״ץ ארויסנעבן קען םען נישט מיט אפריכסן חזנות או־ף דער סצ,נע. אויך נישט םיטן ארויסםירן אםערר אץ װאבן אויף דער רצענע אויך נישש פיט א־נסצענירן אץ אפרעדן כמעט אלע מאנא״א:: םין טוביהן, מיש םאשאנראפירן דדם״גאנצן לעבעדיקן און טוישן אינװענסאר פון סוביהן אזש אין פיר אקסן, םיט ארײנפירן פ ז־שירענע ביליקע באפיצונגען, װי דאם געזאנג סון סאלאװײטשיקלעך, הארמאײקלעך, װאס דאיםן געבןאיכלימרשטע אילוזיע םין א איקראיגער נאכט. די דאזיקע קלאפערגעצײג גע• העיט צז דעם רעקװיזיט פון דעם אמאליקן, עלױהשלוםדי־ןטעאטער. אזוי צו געבן רוביהן איז סאקע שװער, דערצו דארף מען האבן אן אנדער צוגאנג, אן אנדער אויםפאסוננ, מיט א סטילי• זרובבל ׳ ׳װעגו״ידעם ײדישז הולטור-לעבן אױ ארגענטינע שאפן באלדיקע םינאגציעלע הילף םאר אונזערע שולן און >}רגא• ניזירן א שטענדיקן קאנטאקט צװישן די םרײנט םון דער נײער ײדישער שול אין ארגיענטינא און דעם ײדישן שוליװעזן דא. לכתחילה האב איך געװאלטבאזזכן בלויז ארגענטינע, {)בער אויםן װעג אהין האבן םיך שוץ אפגעװארט אין אייניקע האםנס פץ בראזיליע, װי פערנאמבוקא, באה.יא, ריא דע זשאניערא אזן אויך אין דעם האםן םון אזרונוואי, םןנטעיװיידעא קאםיטעטן, װעלכע האבן זיך געגרינדעס ספע• ציעל אויף צו סירן די אקציע םאר אזנזערע שולן אזן װעלכע האבן דורכאוים סארלאנגט, איך זאל אייך זײ באזוכן. אויף אזא אוםן איז די אקציע אויסגעברײטערט געװארן און פארכאפש די ןךיכטיקסטע ײדישע ישזבים פון נאנץ דרום-יאמעריקע — װי איז די אקציע דורכנעםירט געװארן און צי האט זי געהאט קעננערז — דער צענטר םין דער אקציע אױ נאטירלעך געװען ארגענטינע. אין ביענאס-אײרעס זענען צום אקציע-קאמיטעט צוגע• ששאנען עטלעכע אזן צװאנציק געיעלשאפטלעכע ארגאניזאציעס אזן םארײנען — צװישן זײ: דער ליטעראטן-םאײץ, דער אקטיארן• ־־ םארײן, דער פוילישער םאדבאנד, לינקע פועלי־צױן, די גרופע םון .בונד״ אזן אנד. די רעכטע פועלי-צױן האבן דערקלערט, אז זײ קאנען זיך אםיציעל נישט אנשליסן, מחםת זײ זענען גראד םארנומען מיט דער אקציעי םארן פאני, אבער זײ רע• קאסענדירן זײערע חברים אינדיװידועל צו באשײליקן זיך. ם׳איז אוינז נעלונגען צי נעװינען די םולע אונטערשסיצונג םון בײדע טענלעכע צײטונגען ,די פרעםע״ אוןי ״ײד. צײםונג״, די װאכנ• בלעטער און זשורנאלן, װי ״פניםער און פנימלעך״ אויףב. אײרעפ, ,ראזאריער װאכגבלאט׳, ״אװעזשאנעיראר שטימע״, די שפאנישע ,םיינדן) איזראעליטא׳ אין ב. אײרעס, ״על אלבא״ אין מןןזעסװיל, דערןאקטיןרן-םארײן הןןט }}רגאניזירט א קינססלער־סריםארגן, אין זרובבל אױ ערשש געקיםען צו• םיןרןםון ארגענשינע, װו ער האט םאר• בחכ: עטלעכע חדשים אץ אנגע• ם־רם מיט דער אק• ציע פארדעםײרישן שול־װעזן אין פוילן. מיר האבן זיך גע■ װענדעט מיט א רײ םראגן צום ח׳ זרובבל װענן דעם ײדישן קולטזסלעבן אין ארגענסינע. אויף איגזער ערששער פראגע, יאס איזנעװען דער צװעק םזן אײער נםיעה? האט ח׳ זרובבל געעניםםערט: — די שול• ארגאניזאציע האש, לויט דעי אײנלאדיננ פץ דעם ארגענטינער הילםסיקאםיטעט, דע• לעגירט םיד 15קײן ארגענשינע צו פןןפ לא־יזירן דארם די אידעע םון דער נײערשול, װי בכלל די פרינציין, פון אונזער װעלטלעכער םאסן־קולסור,