Literarishe bleter · 1927-09-30 · 39 (30.9.1927) · p. Seite 766

39 זא ליטערארי׳יע נל*םער 766 װעגז איבסענען, װעגן רודאלהי זאסל־־אװסקיז אוז װעגז טובידק דעכמ מילכיקי שום א־יםרײדענישן א ן באװארענישן; װארום װי זןןנס סוביה דער מילכיקער: ״גאס איז גוט, די װעלס א־ז גוס און, להבדיל, כװעדקע גאלאינאן איז אויך גוט״. איבםען איז םאר א־נו דעם בריסקער רבם תורה — עס װײם אייף אונז םיט קעלט: ליכטיקע קאל.ע דיפאנטן און הוילער נײסט, פארגײםשיקס, פארגעדאנקלעכט, געשפענסטן און גײםטער, בלוטלאזע געשטאלטן, אנסטראקציעס. אפראםטיקע לבנה־נאכט, און מיר װילן אביסל גרין-גרזןז, א שטיקל רויע ערד, קערפערלעכע װארעמקײט, א ביל םון א הונס, א קרײ סון א האן, א רויך פון א קויםען — א סימן םון א םענסשלעכן ישוב. און דערפאר אױ אונז ״פאטקע ננב״ נןןענטער און פאר• ששענדלעכער און אינטימער סאריאיבםענס דראמען, װײל ם׳איז באװעגלעכער ניװא, בלוט־און םלײש, װאכיק, אלטעגלעך, מיליע, םשפחהדיק, קליינבירגערלעך, מיט *מענטשלעכע לײדנשאפשן, געזונס, פשוט-און עפעס נישט פשוט: עס װיקלס זיך פאנאנדער דער סיםער סוד םון מענטשו װײל ם׳אױ אן עכט קונסטװערק. און איבסען איז איבערמענטש, דעגענעראציע, דורכױכטיק־טובערקולאזע אידעען, פרןןבלעם, דעקלאמאטאריש, אופעטיקע דיאלאגן—א רעדע אין דדײ אדער אין פיר אקשן. ״נרױסער איבםען— דו ביםט לאיגװײליק!״- און דערפאר זענען איבםענס דראםע־, לױם םײן מײנונג, נישט צ געפאסס סאר דער ײדישער בינע, װאס אױ לויט איר כאראקטער און מהות מסוגל אויםצונעמען בלױז שטײנער-פיעסן מיש א שטארקער טענדענץ צו סיםבאליק. אבער דערםאר זענען פאר אגעװיסער קאסענאריע ײדישע אקטיארן איבםענס דראמען װי געװונטשן( װײל אין זײ קען זיך אנטפלעקן זײער גראדליניקער אפענער טעמפעראפענט, זײערע דעקלאםאטארישע סעיקײטן; װײל״אין זײ קענען זײ מיט װײניק קינסשלערישע םיטלען, בלויז םיט או־סערלעכע עפעקטן דעיגרײכן דעם זיכע־ז ערפאלג. און אזא, דוכט מיר, אױ רודאלף זאסלא־־בקי. רודאלף זאסלאװסקי געהערט צו דעם אלטן ט־פ ג טע אק־יארן, װאס זענען גוט אין װעלש־בא־ימטצ פ־עשן, אין .האמלעש*, אין .קין׳, אין ,קעניג ליר׳ וכדומײ, װו דער שטזןף אלײן ארבעט פאר זײ, פירט זײ אויפן זיכערן װעג; אבער אין קלענערע פיעסן זענען זײ אומבאהאלשן, קענען זיך נישש אריענטירן, װײל דארסן קען נישס העלשן דער ברויזנײקער טיזמםעראםענש, די רעסארישע י־עקלא• םאציע, דא־סן דארף םען אױף א קלײנעם שםח שאפן א קזןמ• פאקשן א־יחנעפילטן טיפ, דארט,׳ דארף מען עקאלאמיזירן מיט פיטלען, דאיטן דארף מען ש פ י ל ן — און דא בלײבן זײ הינ• טערשטעליק. אץ דאש האש זיך ארו שנעזיזן אין דער אינסצעני• זאציע פו־ ״טוביה דעם מילכיקן׳. זאטלא־יסקי האש געשפילט ג ל א ט — און דעריבער האס ער פא־זען די ניואנסן. או,׳ טוביה אי. נישט די ברײטע צעסארנ־ קײט פי; ״קעניג ליר׳, טוב ה אױ נישט די אוםענדלעכע רחבית, די מאםיװקײט פץ דעם קלאבישן ר־פערטואר; טוביה איז ניואנס, פײנקײט. געשליפנקײט. טוביה איז נישם אויסערלעכע הלבשה: אים קען מען נישש נעסעי מיט גראבע ששיװאלעס, םיט א לאנ- גער קאפאשע און ציצות, װאס שלעהן זיך ביז דער ערד, אץ אפילו נישש םיט דער עקלהאסש׳פאסקידנע־ רויטער פאטשײלע פון הינסן: אזױ זעט נישט אויס נישט נאר טוביה, נןןר אפילו א געװײנלעכער ײד, װאס םען זעס 20 םאל א טאג אין גאס; אױי זעט נאיי אויס די שארזש״צײכענוננ םון א ײדן אין דער ײדישער אפערעטע. נײן, טוביה האט עפעס אטוביהדיקן אינערלעכן אוים• זען; דוכש זיך א־ױ װי אלע, אץ דאך נישש װי אלע; דוכט ױך אײד פ־ן אנאנץ יאר, און דאך נישט דורכשניט, עםעס פאר זיך אן א זײס, בללישקײט און אינדיװידועלקײט, סקאיבאװעקי״ט'מיט פאראדאקסאלישקײט, םיר אלע צוזאפען און יעדערער באזונדער. טוביה איז טיפ, סיםבאל, טיםער זין סץ אינזער יקלײן ביסעלע לײדן און פרײדן, פין אונזער שלום װערן פיט אונזער נריװ *ין ״נרױסער איבסען, דו ביםט לאננװײליקי.■ — אזוי זאגט משה נאדיר. און איך חתמע זיך אינשער: דער געניאלער איבםען איז געניאל לאנגװײליק. זײן לאנגװײליקײט איז אקלאםישע, אפײערלעכע, אן אנגעצויגענע, א טעאטראלע, םול מיט דראסאשישע פאמענשן. איבסען ״איז שטורמיש, מוסר־זאנעריש, װעלט״פארבעסע• ריש, םשכיליש. ער װארפט דער װעלט,"זײן װעלט, דעם גט אין פנים א־ײן, דעקט אויף איר מיאוסן פרצוף, אירע זיטן, איר מאראל, אירע םנהגים, דעםאסקירט אירע קאנװענציאנעלע פאלש• קײטן, לאכש אייס אירע גלױביננען — דערפאר איז ער פאדאלי• זירנדיק. פרײדיקנדיק־אשקעטיש, גראב־ליניק, אן פאלבן, אן נישט דערזאגטקײטן, א־ מײגען, אן זינזאנן, װײל ער איז ט״ענדענץ, ־ודאלף זאסלאזשקי טענדענץ ״צו דערװײזן״ די דוםקײט, די פלעבעישקײט און פאלנקײט םץ זײן צײש, פון זײן דור. אין דערפאר איז א-־נז שװער א־ן זײן צו ששא־ק אננענלישער אשםאשפערע, דערפאר קענען פיר זיך נישש אײנלעבן מיס זײן שרעקלעכער אסתדיקײט, מיט זײן אשנק־יט; טיר װילן אבישעלע ליגן, אביסעלע פאנטאױע, א ביםעלע סינקלקײש, אקאפעלע קילן פרישן שאשן םיר װילן זען זיך אויף דער בינע, זיך מיט אונזערע שװאכקײשן, םענששלעכקײטן און קלײנבירגערלעכקײטן, מיר װילן זען אונזערע הנאת א ן אינזערע יםורים שאקע צ-ליב אגאלער נארישקײט, װײל דאס איז דער עכסער חן פון לעבן; םיר װילן זען אזעלכע דראםעם, װאם זאלן אונז נעבן צ.׳ געניסן פון אונזערע ז י נ ד. װןןס זאלן אונז באװיױן די שײנקײט םץ זינד, פון אינ• זער מענששלעך״ אץ נישש א י ב ער ם ע נט ש ל ע ך לעבן; מיר װילן זען דאש רע::פויגנפאר.ניקע טראפעלע סון אונזער האװנ• דיקן, בליעגריקן, א משארנײלעכ;, איבער אלע אײביקײטן גרײכנ• דיקן ז ײ ן. און איבםען א־ז פאר א נז שװער, װײל ער איז בארג׳סינידיק, םיש דונערן און בליצן, װײל ער װיל אונז דער• הייבן — און םיר װילן זיך נישש דערהזיבן, מיר װילן קײן זאך נישש םארריכםן, פיר װילן אננעפען די װעלט װי זי איז, אן