Literarishe bleter · 1927-09-30 · 39 (30.9.1927) · p. Seite 758

39 זא ליסזװויסז נלןסןו 758 איבערלעבונגען זענען בכלל נישסא קײן מיטלען, דירך װעלכע מ־קאן םעפיע זײן, װײל אויב די מיטלען זענען אין דער בחינה פון איבערטרזןגערס פון די אײנדריקן, שטאמען די װירקונגען דירעקט פון די אײנדריקן גופא. פונקט, למשל, װי מען װעס גארנישט דערהערן דורכן טעלעפאן, אױב מען װעט נישט רעדן אין אים. העכסטנס קען מען מיט נישט קײן אינ־ סענסיװע איבערלעבונגען, אויב מען האס םתם א חוש פאר שײנקײט, אנשרײבן לידער םון א םארװײלונגס־װערס, װאס זײער אײגדרוק איז װי א זײפן־בלאז, װאס טוט א גלאנץ מיט די קאלירן און פארשװינדס. פארקערט. סאר אזוינע .שטילע* געמיטער איז גלײכער בו שרײבן װאס־אײנסאכער. כדי זיך בו דערנעבטערן בום פאלקם־ליר, װאס מאכט אן אײנדרוק בוליב זײן תמימות. איך קען מיר בכלל נישט פארשטעלן לידער םין דערשלאגנקײט. אברהם רײזן איז פאר אנדערע א שלעכטע שולע. הגם ער אלײן איז א ליבער, בארטער און הארביקער דיכטער. טאקי בלויז דערפאר. װאס זײן מקור איז דאם פזןלקס־ליד, דאם ײ ד י ש ע פאלקם ליד, װאס איז אויך דער• שלאגן. אינזערע דיכטער, בפרט די יונגע, זענען אבער נישט קײן פאלקס־דיכטער, זײ װילן עס נישט זײן. זײער דערשלאגנ• קײט, װאס קומט נישט פון םאלק און גײס נישט בו אים, איז דעריבער א נישט־בארעכטיקטע. װי אומזיניק װאלט געװען עמעבן בו רעקאמענדירן די לידער פון קראשיבקי אדער אליקים בונזער פאר אמתער פא- עזיעז אמת, אן אבסורדז אבער מיט װאס, למשל, שטײט אונ• זער ראביאנעלע דיכסונג העכער, װי אט די דידאקטישע פא- עזיעי אירע חסרונות פארמאגט זי: זי איז טרוקן, ראביאנעל, אויסגעקאװעט. מיט א ריח פון שװײס, האט זעלטן א דערהוי• בענעם מאמענט און איז אינגאנבן א פראדוקט נאר פון גע• דולד: זי איז טענדענביעז פונקט װי יענע, קעמפט םאר באש• טימטע, קלארע אידעען, — זי פארמאגט אבער נישט אירע מעלות. קײנער הערט זיך נישט בו בו איר. נו, למשל, װעלכן אײנפלוס קען האבן מארקישעס ,װאכנטעג׳ אויפן לײענער (און דאס איז דאך שױן דאס בעסטע פון דעם מין פאעזיע, מאר• קיש האט דאך יא דערהויבנע מאמענטןז), א חוץ אויף דעם לײענער, װאס פארמעסט זיך זי נאכבומאכןז... םײ װי םײ געלונגט נישט אויסבוװארבלען פונם פילים־ טער דעם געדאנק, אז א פאעט איז א לא־יבלח, טויג נישט בום לעבן און א. א. װ. — איז בו װעלכע גוטע יאר האט דער דיכטער זיך געדארפט לאזן ארױםשטויםן פאר די אויגן פון הסון דורך די געשיקטע הענט פון פאליטיקער, װאם שטעלן זיך כלומרט אװעק מ ט די ברײטע פלײבעס הינטער איםל ער. דער כאליטיקער, לײענס אים קײנמאל נישט, דעם פאעט. װײל פונקט װי אין לעין, אזוי אויך אין דער ליטערא• טור, װיל ער זיך מים גארנישס אונטערשײדן םון די ,קונםט■ געניסער׳ פון אידערע קעגנערישע לאגערן, װעםעס געשמאק ער נעמט גערן איבער און מאכט נאך. םיט א כיסרען שמײ• כעלע הײסן זײ דעם פאעט שרײבן סאביאל. זײן פערזענלעכ- קײס לאזן זײ סאנאנדערשװומען אין דער מאסע, װאס איר געשמאק יארף אנטשײדן און ארויסטראגן א משפט איבערן לעבן און סויט פון דעם שליממזל, נעבעך, אויף דער בינע, װאס רײםט ז ך פאר זײ דעם גארגל. נישטקשה, זי, זײן פער־ זענלעכקײט. װעט בונוץ קומען ערגעץ אנדערש: בעת א װאל• מיטינג, בו פארשפרײטן לאזונגען... עם איז פשוט אן אומדער• טרעגלעכע לא עז דיכטונג םוז געהערן בו דיכסערו װער זאל ג דען אפביען דעם פארפראקטישטן מענטשן בו העכערע עטישע און מאראיינוע װערטן, אויב נישט די דיכטונג, װאס איז דער זעלבער אסאביאביע בוריקבופירן בו איר. דאם, װאס מיר םילן א מידקײט בײם לײענען (און אפט באלד בײם ןנהויב), איז א םימן, אז מיר האבן דא בו טון מיט א מיסברויך אדער א פאלסיםיקאט. מען האט פארראטן דעם אימפולם און זיך איבער־ גע:עבן דעם רעיון. װאם זאל מיט דער הילף פון המבאות געפינען פארגלײכענישן. דאס בילד איז די פארם פון עקםטאז, װאס רעדט מיט גוזמאות. נאר אין זײער דערהויבענע םאמענטן באלײכט דער אנגעבונדענער געפיל אנדערע קעגנשטאנדן, װעלכע ער פילט אלס די קרובים םון זײנע עמאביעם. עס קומט דאן פוןר אזא מין סארײניקונג פין אבסטראקביעס מיט מםשותדיקס, װאס דעקן־אױף אײנער דעם אנדערן. דאס קען מען אבער נישט םאכן, נישט איײסקלערן. דער פאלסיפיקאס זעט זיך באלד ארוים. דער לײענער איז זיך נוקם. ער װעט עס אװעקװארפן, אין בוליב זײן נישס־געשטילסער דארשס נאך אמתער פאעזיע. װעט ער בעםער לײענען לידלעך, װאס זײער ניװא איז נישט העכער װי פאלקלאר. יענע פארמאסערן נישט דעם גײסט. זײ זענען פרימיםיװ, אבער עכס. עפעס א חוזק שטעקט אין דעם, װאס דאס בילד איז געװאקסן אויפן חשבון פון דער איבערלעבונג, בעת אין דער אמתן קענען זײ נאר גײן בוזאמען. פארקערט: די עמאביע דערגרײכט דאס בילד נאר אויף א באשטימטער מדרגה פון איר שטײגערונג. ביז דאן באגנוגנט זי זיך מיט סארמולעס, װאס מאכן קלאר און גיבן־איבער אירע שטימונגען. װאדום עס זענען נאך דא א סך אנדערע מיסלען, א חוץ בילדער, איבער• בוגעבן געפילן, און אפילו םיט געװײנלעכע פארמולעס, אויב זײ זענען נאר ארויםגעזאגט געװארן גענוג קורץ. געפאסט און שארף; בעסער געזאגט, אויב זײ זענען אנגעשריבן דורך א ד י כ ט ע ר. דער זעלבער פארלאנג, ארויםגעזאגט אין אן אנדער טאן, איז מםוגל ארויסצורופן אן אנדער באבױנג. װי עד װאלט ארויסגעזאגט געװארן געװײנלעך, װי מען איז אים געװױנט צו הערן. אויב מען רעדט. בכן. ויעגן מוזיק אין פערזן, מײנט מען דאם אינערלעכע, דאס, װאלט איך געזאגט, אומ• םארשטענדלעכע. דעם ר י ח, װאס טראגט זיך םון פערז אפילו דאן, װען מען צענעמט די װערסער און זײ, די װערטער, שײדן זיך מיט גארנישט אפ פון אנדערע. עס האנדלט זיך װעגן דער קראפט סון איבערבײגונג. װאס טראגט זיך פון הארץ צו הארץ, דער טיפער געפיל פון א מענטשן, װאס רעדט זײן װארט ארויס אויף אזא אופן. מיט אזא מימיק און אזא טאן, אז מען רוז אים גלויבן. די קינץ פון שרײבן פערזן באשטײט אין דעם. װאס די מימיק. דער טאן אין אט די אלע איבער־ צײגנדיקע באװעגונגען זענען באהאלטן אין דעם פערז גופא. װי אזויז עם איז דעם דיכטעיס סוד. משה לײב האלפער• נען װעלן מיר גלויבן אן א שום בילר. די לײדנשאפט פון זײן פעדז בװינגט אײך צו גלויבן. ס־רוב זעגען מיר קוים אימ־ שטאנד זיך םאנאנדערבוקלײבן, פארװאס די אדער יענע אײנ• פאכע שורות האבן געמאכט או־ף אונז אן אײנדרוק. אין די אײנפאכםטע פערזן םון לײװיקן װעט איר דערפילן די אינער־ לעכע געשפאנטקײט פון א טראגיש, שרײענדיק הארץ. און ם־איז מערקװירדיק. װאס ד א ס דערפ־לט מען דװקא דורך זײן אײנ־ געהאלטנקײט. באשײדנק־יט. דװקא דורך זײן אפגעהיטקײט פון יעדער מין עקספאנסיע. עס באקומט זיך דער ־זײנדרוק פון א קװאל, װאס ריזלט אונסער דער ערד. פארשטײס זיך, אז מיט אט די זעלבע מיטלען װעט אן אנדערער, װ>.ס זײנע שטימונגען זענען נישט אזוי אינטענםיװ װי לײװיקס. דעם רעזולטאט נישט דערגרײכן. םאר נישט גענוג־אינטעגסיװע