Literarishe bleter · 1927-09-30 · 39 (30.9.1927) · p. Seite 756

39 זאז* ליסערע״ױז נלזוער 756 העכערע אחרױתן. איך װײס נישט װי אזוי קאן מען עס זאגן, אז ״א. מ. פוקס, װעלכער םילט זיך שטארק אין זײנע שיל• דערונגען, האט געדארםט פארשטײן, אז די לאכט פון דער װעלט, װי י. י. זינגער שרײבט, איז נישט פאר זײנע פלײצעם׳. װי אזוי קאן מען עס קומען צו א ױנגן, קרעפטיקן טאלענט און ראטן אים: ״דו האסט דערגרײכט א געװיסן פונקט — שטײ דארטן. גײ נישט װײטער, עם איז א ספנה צו רירן זיך פון ארט!' א. מ. פוקם װיל נישט, װי עם װײזט אויס, בלײבן בײ זײנע אלטע ״שילדערונגען׳. ער האט זײן ביזאהעריקע טעמע און זײן ביזאהעריקן אופן שרײבן, קאן מען זאגן, אױסגעשעפט. אזא ענין װי עלנט, אומעט, אומבאהאלפנקײט, אומברחמנותדיקײט. קאן נישט צופיל װאריאירט װערן. און א חוץ דעס: װי לאנג קאן מען בלײבן אין די פײכטע, סינסטערע און פארשטיקטע קעלערס פון לעבןז מען מוז ארויס, מען מוז אנסלויפן םון דארטן. מען מוז זוכן ^ופט, ליכט. מען מוז זיך ציען צו דער זון, אויב מען װיל לעבן, אויב מען װיל װאקסן... א. מ. םוקם טוט עס, און ער דארף באגריסט װערן דערפאר, װאס ער האט דעם מוט דאס צו טון, דערפאר, װאס ער װיל נישט בלײבן אין דעד טוכלער. װערעמדיקער פינסטערניש םון זײנע עלנטע פארשוינען, דערפאר, װאס ער װיל אראפװארםן פון זיך די טויטע משא. װאס בויגט אײן דעם רוקן, פארקריפלס די נשמה, און פרוװט אונז געבן צו פילן די לאםט, װאס גלײכט־אויס דעם מענטשן און װעקט זײנע פארשלאפענע כחות— די גרויםע לאסט פון א מענטשן, װאס פילט דעם צער פון דער װעלם און דורשט נאך דערלײזונג. א. מ. פוקס דארף דערמוטיקט װערן צו גײן אויף אס דעם נײעם װעג ז־ינעם. און װען איך רעד װעגן אט דעם נײעם, ליכטיקערן װעג, מײן איך, פארשטײט זיך, נישט די נביאות־ און מוסר־זאגערײ. די אבםטראקטע ״אחריותן םון נאציאנאלע און סאציאלע פראבלעםען׳. נײן, אויך אין דער נײער דערצײלונג, װעגן װעל־ כער איך רעד דא, זענען די שענסטע און שטארקםטע און אריגינעלסטע שטעלן נישט די, װו עס געפינען זיך די פאטע• טישע. נביאישע אויסגעשרײען, נאר יענע, װו עס זענען דא אזעלכע אײנפאכע, דירעקטע, נאקעטע און עכט־פוקםישע שיל■ דערונגען, װי א שטײגער: ״אזוי זאגט משה זײדענצײג צו זײנע צװײ זין, קלײנע, פארגרינסע יונגלעך. מיט קלוגע, שװארצע און לײדנדיקע אויגן, גרויסע קעפ אין דינע פיסלעך, װאם שטעקן ארוים געל און ראכיטיש־קרומלעך םון די אפגעריבענע, איבערגעניצעװעטע הײזעלעך— װי שװעבעלעך. זײ האבן נאסע, פארשמירטע נעזלעך און פולע, קבצנישע בעקלעך, אנגעגאסענע פון ברויט און בולבעס, אבער בלײכע און װײכע, װי צוגעלע־ גערטע עפל, װאס ליגן אין א זאק אין א קעלער, אן לוםט און אן זון־שײן*. דער כח פון א. מ. פוקס איז איצס, װי פריער, דער כח פץ מאלן, נישט פון פרײדיקן, אבער פאר־ואם זאל ער מאלן נאר גראבע, טעמפע, טונקעלע נפשותז פאױװאם זאל ער נישט אנטפלעקן פאר אונז אויך די אײדלקײט און די פײנקײט און דאס ליכט פון דער מענטשלעכער נשמהז אין זײן נײער דערצײלונג פרװוט ער דאס טון. מאכט נישט אויס, װאס ער סוס דןזס נאך נישט גענוג זיכער און װאס ער רעדט נאך דערפאר צופיל אלײן און קאמענטירט צופיל, אנשטאט צו באגנוגנען זיך מיטן שילדערן און דערצײלן. דאס װײזט נאר, אז פאר א. מ. פוקםן איז אט דער סארט שרײבן און דער סארט באלײכטן די װעלט א נײע, נישט קײן גענוג באקאנטע זאך. אבער װער זאל אויספרוװן נײע און נישט קײן באקאנטע װעגן, אויב נישט אזא ױנגער אץ קרעפטיקער טאלענט. װי י א. מ. פוקסי קאנאלן האבן זײ אויסגעשכיגן׳ ״די משוגעים מים אויפגע• ריםענע אויגן און צוגעקלעפטע הארבינטלעך אויף די שװארצע פנימער׳... ז ײ באשרײבט ער מיט אלע נרטיס און מיט דער גאנצער שטארקײט פון זײן אומברחמנותדיקן נאטוראליזס. און מתעסק זײן זיך מיט זײ לאזט ער אויך אפארשוין פון זײנע אמאליקע פארשוינען. אן אלטן ציניקער. װאם ״אין גראען גליװער פון האלב־סונקעלן װינקל פארעט <ער) זיך בײ די װײבערשע בר־מיננס, פאטשט אונטער און טוט עפעס זײער שרעקלעכס און גרויליקם״... אבער ביםלעכװײז הויבט־אן אויפ־ צולײכטן אשטראל, אן אלץ העלער ויערנדיקער שטראל, אין אט דער טעמפער, טויטער טונקלקײט. עס הויבט־אן אויפצו־ שײנען זײדענצײגס צער. זײן ליכטיקער צער און ז־־ן פײער־ דיקער פראטעסט... און אט דאס איז דער נײער שריס, װאס פוקס האט געמאכט אין זײן דערצײלונג ,די לאסמ׳. ביז איצט איז ער געװײנט געװען צו מןלן נאר א טעמפן, א שטומען צער, און אן פראטעסט. אזוי װי עם װאלט גאר אנדערש נישט געקאנט ז־ין. איצט האט דער פײן פון לעבן בײ אים אנגעהויבן רעדן, םענהן. ער האט געקריגן א מענסש־ לעכן לשון און א מענטשלעכן פנים. איז עם א נ ײ ע װעלט פאר פוקסן—אס די אײדעלע און געהויבענע װעלט פון משה זײדענצ־־גן. עס איז א נײע זאך פאר אים—אט דאס מאנען בײ דער װעלט אץ אט דאס אנטקעגנשטעלן זיך דעם עלנט און דער האפנונגסלאזיקײט פון לעבן. איז קײן חידוש בישט, װאס ער איז א היפש ביםל אויפגעשרויפט, פלאמיק, צעקאכט, פאםעטיש און — (כדי צו ברענגען כאסש א־ין בײשפיל) ,זײ־ דענצײגס װארט, די לאםט פון די נביאים, האט געפלאמט אויף זײנע צעריםענע לעפצן. װי גליענדיקע קוילן. זײנע שװארצע נאזלעכער האבן זיך װי בלאז־זעק געבלאזן אין גרימצארן. ער האט געװארפן דעם געבײלטן קולאק װי א דונער־שטײן אין דער לופטן און די אויגן האבן געבליצט מיט פײער־פונקען־. װארטס גאד אוים—האט ער געשריגן—איר אומרײנע שרצים װאס איר דארשט נאך אונזער בלוט. אײער מפלה איז נאענט און אײער שטראף װעט זײן גרויס. מיט פארדערבעניש װעט איר געשלאגן װערן, און פארלענדט װעס װערן אײער געבײן אין דער ערד, א־יער זאמען װעט אוים־ סריקענען װי א מדבר און א־יער געדעכעניש װעט אפגעמעקט װערן פון אונטער די הימלען. אבער די קינדער פון ישראל װעלן אויםגעריכט װערן און אז. װ. און אז. װ.י איז עס אפשר אביסל, זאג איך, אומגעדיכט אט דאס פארב־יטן ד י ל א ם ט פון דער װאכעדיקער, שװערער, מיאוסער, ברוטאלער װירקלעכקײט אויף דער ל א ם ט פ ו ן ד י נ ב י א י ם־ איז עס אפשר צו פלוצלינגדיק אט דאס אויפ־ הויבן זיך מבירא עמיקתא לגגא רמא, אט דאס אויפהערן קריכן איבער דער שמוציקער, װערעמדיקער ערד און קריגן פליגלען צו פליען אין דער לופט פון מאראלישן פאטאם און םלאמיקן גלויבן — איז עס אפשר צו אבסטראקט, און איך קאן פארשט־ין י. י. זינגערס נישס צופדידן זײן מיט א. מ. פוקס נײעם םארט העלד. װעלכער האט גענומען אויף זיך ״די לאסט פון דער זינדיקער װעלס, אנשטאט צו טראגן זעק מעל אדער קלעצער אויף זײנע געזונטע, גרויסע פלײצעסי. איך קאן עס פארשטײן. אבער איך קאן בשום־אופן נישט מסכים זײן מיט י. י. זינגערס מײנונג. אז א. מ. פוקם האט נישט געדארפט מאכן אט דעם װיכטיקן, װען אפילו נישט גאר געלונגענעם, פרוװ צו שילדערן, אינא־ינעם מיט דער שװערקײס פונם גרויען װאכעדיקן לעבן, אויך די העכערע לאסט פון דער װעלט, די