Literarishe bleter · 1927-09-30 · 39 (30.9.1927) · p. Seite 754

39 זא יייגןרןריוז נלע#*ר 754 מיט סטאניסלאװ, מיט װילנע און מען הויבט זיך גאר אויף און מ׳װערס א פילם־אקטיאר. אט זנו אזא מין גושטאנד האט אונזער ײדיש טעאטער־ װעזן אין פוילן דערפירט דעם ײדישן אקטיאר. און באין־ברירה פארט דער ײדישער אקטיאר גאר ארוים אױף רעפעראטן, און אז ס׳איז גאר גוט — איז מיט אזעלכע מיני ספעגיעלע אײנאקטערם, װו ס׳װערן געפאדערט נאר א בװײ• דרײ אקטיארן. די ײדישע פראװינץ אין פוילן װארט מים געװאלדיקן אומגעדולד און נײגיר אויף א ײדישער טרופע. נאך םיל מי און װארטעניש קומט אן דער טרופע־פארשטײער מיט דער בשורה, אז א טעאטער םןןרם, א טעאטער קומם. ם־גײען היל• כיקע אפישן מיט גאר־גרויםע ,קעפלעך״ (דאס האבן מיר זיך שוין אויסגעלערנט!), און די שטאט איז אין גרויס דערװארטעניש. און פלוזיים — א שטארקע אנטוישונג. אנשטאט ט ע א־ ט ע ר, באװײזט מען א דיאלאג-שפיל פון א צװײ אקטיארן. פליען דערנאך פראטעסטן אין דער פרעסע(אזעלכע פראטעםטן באקומען מיר אפט!), פארװאס מען פארפירם די גלויביקע פראװינץ, װאס גארט אזוי נאך אן אמתן ײדישן טעאטער. און בײ אזא פין ,ארבעט״ איז שוין קלאר, פארװאם אינזער םעאסער־װעזן גײס אלץ בארג־אראפ גײען ארום די״ בעסערע ײדישע אקטיארן פארשעפשע, באלײדיקטע און מי איבעריקע. טראגט זיך אײנער אײרישער אקטאר ארום זינס עטלעכע יאר מיט .א אידעע-פיקס־ גו שטעלן לײװיקס .נולם*, שעקספידס .שײלאק־־.—אט די װערק ליגן בײ אים װי ,שםירות״ שטענדיק צוקאפנס; אם דער טרוים איז זײן שבת, זײן ױם-סוב, און דער• װײל ״מאטקעװעט״ ער אויף װאם די װעלס שטײם. םארבײנט אן אנדערער גוטער אקטיאר דינע 25 יאר םצענישע סעטיקײט און פאראדירט אין * חוזק־םצענקעס אין .אזאזעל*. פארט ארום א שײגע טרופע, אנשטאט צו זיצן אויף אן ארט און ארבעסן, און מעלה־גרהט אלץ דאםזעלבע איבער שטעס און שטעטלעך. און מען װערט זיך אלײן נםאס. אט האט םען אין װארשע אראפגעבראכט די ארסיםטין לידיא פאטאצקא, װאס איז דא ביזאהער געװען אינגאנצן אוםנא- קאנט. ם׳האט אויף גיך צונויפגעקלאפם א טרופע םיט... ם׳װײסט םיט װעמען. און דאך, בײ די שלעכטע םוף זוםעסחדשים, האט די הכנםה דערגרײכט ביז 8—9 טויזנט גילדן א װאך. דעד װארשעװער עולם האט אויפגעװאכט, אפגעפונטערט, אויך די פרעסע האט זיך (אפטמאל אין א װאך ארוםו) זײער װארעם אפגערופן. איז דאך גוט? סױג נישטו דארף מען עס אויםראט;, און פען האט אויסגעראטן. גיס מען עפעס תיבף א ,איר גרויםןי סוד׳, װאס איז א םוד אויך פאר דעם צושויער, װײל שוין איז דער באזוך געפאלן אויף א ס7 פראצ״ דאס הײסט, פון הונדערס מענטשן, װאס האבן צוריק םיט א װאך־צװײ באזוכט דאם טעא• טער, הזןבן 70 גלײך געואגטנ״פיר װילן נישט הערן און װיסן פון דעם ״גרויסן סוד״ און װעלן נישט גײןו״ און דער סך-הכל? דער סך־הכל איז-תוהו־וכוהו. װארשע, לאדז, קראקע, לעםצערג, װילנע, ביאליסטאק און די אלע איבעריקע ײדישע גרויםע שסעט פון פוילן, װאס האבן ביכולת אויסצוהאלטן שםענדיקע גוטע ײדישע טרופעס, װערן פון צײט צו צײט באםאלן פון אנגעלאפענע װאגדער״אקסיארן, און קײן אםת ײדיש סעאטער אין פוילן איז כםעט װי נישטןן. הקיצור, מען האט דאס ײדישע טעאטער אק פוילן אופגע• בראכט. ס׳איז אװי לײכט נישט אנגעקוםען, פ׳האס גענוג כוחות דערויף אװעקגעלײגט. און דער רוף איצט דארף זײן: ײדישע ארטיסטןו גענוג צעשטערן, שוין צײט בויעך בויען איז םוף־כל־סוף לײכטער, װי צעשסערן. און דערװײל? דערװײל שסײען םיר צערודערטע אין צע• סוםלטע בײם שװעל פונם נײעם סעאשער־סעזאן. .געבעקם״ באװײזט אפילו נישט אויפצוגײן. אט האט משה ליפמאן דאנערשטיק בײנאכט געענדיקט מיט לידיא פאטאצקא זײנע אויפטריטן אין װארשע, און אויף מארגן, פרײטיק, —לײענען מיר אין ״נראדנער מאמענס״, — איז שוין די עפענונג פונם װינסער־סעזאן אין גראדנע מיט .אן ערשטקלאסיקן אנסאמבל״, װו ער, משה ליפמאן, איז קינסטלע־ רישער רעזשיסער און אנפירער. װי האט מען פון דאנערשטיק נאך צװעלף ביז פרײטיק (פון װארשע קײן גראדנע גײען נאך נישט קײן אעראפלאנען!) געשאפן אן אנסאמבל און נאך אן ערשטקלאםיקןז די טרופעס ארבעטן איצט בײ אונז װי אין א פאנסן־ שפיל. מיט םארבונדענע אויגן לויפט מען אזוי ארום מיט צעעפנסע ארעפס און מען כאפט אזוי בלינדערהײט װער עס קוםט נאר אין די הענט. הײנט שפילט ד ע ר מיט י ע נ ע ם , םארגן י ע נ ע ר מיט ד ע ם . און װאס עס קומט ארויס פון אזא ״נארמאלער״ ארבעט, װי שפילט מען דערנאך מיט אזא ״כאפ־לאפ״־סיסטעם, — דאס װײסן מער פון אלץ די אקטיארן גופא. און צו דעם צושויער דערגײט עם. זאל מען ״משהן״ נישט גרינגשעצן אזוי. א חוש האס ער א גוסן אויך אויף גוטס, קינסטלעדישס, און ער לאזט זיך נארן, ביז אים װילט זיך צו לאזן זיך נארן. אט האט מען די ײדישע װארשע אינגאנצן ״אנטװײנט״ פון א גוטן ײדישן םעאסער. מען האט אלץ געטון צו פאר־ מיאוסן בײם צושויער די ײדישע בינע. ס׳האט געקאסט גענוג טײער, מ׳האט געבראכס דערצו גענוג קרבנות, און נישט אזוי גרינג איז עס אנגעקומען צו טויטן בײם ײדישן עםפינדלעכן מאסן־עולם דעם אינטערעס צום ײדישן טעאטער. אבער טוט נאר עפעס רעכטם א שײן אויף די ארעמע ײדישע ברעטער, דערװעקט זיך גלײך װידער דער דראנג צום טעאטער. און די טעאטער־אנפירער װאלטן זיך װי גלײך דערשראקן פון אט דעם אינטערעס, און מען לײגט זיך װידער ארײן, מ׳זאל אים גלײך אומברענגען. אט דער ״הײליקער״ קאמף אין די ײדישע טעאטער־קריױן, אט דאם אומברענגען די אײגענע פרוכטן, דערגײט מםש ביז סאדיזם. מען פאגראמירס אזוי לײדנשאפט־ לעך אלײן דאס, װאס ם׳איז מיט אזוי פיל אנשטרענגונג ערשט אויפגעשטעלט געװארן. לײענט די כראניקעס (נישט-ןןנגעשריבענע, לײדער) פון די ײדישע טעאטער־אונטערנעםונגען פאר די לעצטע יארן, װעט איר נשתומם װערן, װי דער כח פון צעשטערן איז גרױס צװישן די ארטיסםן גוסא... םרעגט יעדן ײדישן אקטיןןר, װעט ער אײך דערצײלן א פעקל גאנץ־סערקװירדיקע מעשױת, װי ד י און י ע נ ע טרופע האט ד א און ד א ר ט גענומען פאראינטערעסירן דעם עולס, װי די קינסטלערישע ארבעם איז אװעק גוט, װי דער עולם־אקטיארן האבן זיך צוזאמענגעזונגען. צוזאמענגעשפילט. און נו, דער םוף פון דער אדער יענער טרופעז צעפאלן, צעשטערס: פארװאסז צוליב קלײנע, נישט־װיכטיקע םכםוכים. איז י ע נ ע ר פלוצים אװעקגעםארן, האט ד ע ר פלוצים אלץ איבערגעריסן, און אלץ, די גאנצע ארבעט פון חדשים, איז אװעק לאיבוד. אז יעדער בעסערער אקטיאר האט איצט צענער אויגן. ער קוקס גלײכצײטיק אױף רומעניען, אויף לאנדאן, אויף פאריז, אויף בוענאם״אײרעס. און אין אט דעם צושטאנד םון רײזע־םיבער שליםט מען דערװײל קאנטראקטן מיט ריגע,