Literarishe bleter · 1927-09-23 · 38 (23.9.1927) · p. Seite 734

3$ זא לי#ננר*רי#? נלעיןר 734 רעאביליטירט די השגחה פאר דער האםנונגסלאזיקײט פונם מענטשן. עס איז דאס ליכט פון דיכטונגז טרױעריקע און פרײלעכע דיכטונג איז פאראן נאר דעמאלט, װען מען װיל זײ באצײכנען דעפיניטיװ לויט די טעמעס. אבער אין דער אםתן איז יעדע דיכטונג פרײד. דאס װאס העלדישע טויםן, טויטן פון מסירת־נפש פארגרעסערן נישט די מורא פארן טויט, נאר, פארקערט, פארמערן נאך די צאל פאר די, װאס גײען גו אים מיט געזאנג — באשטעטיקט אונזער מײנונג. עס איז דער הע־ כערער זין פץ יםורים, װאס עם דערשפירן מוטיקע, אײדעלע, עמפינדלעכע הערצער. עס איז די פרײד פון זיך מקריב־זײן. א נאסירלעכער אינםטינקט בײ יעדער בריאה, און װאם װערט ארויסגערופן צום לעבן דורך דער קונםט, װאס האט די אויפ• גאבע צו װעקן דאס נאטירלעכע אינם מענטשן״ און איז א העכערע דערקענטניש. דערמים, אגב, איז די דיכטונג אזוי ענג פארבונדן מיט רעװאלוציע, װעלכע קען נאד דורך איר גרינטלעך באגריפן װערן. עם איז נישט די דערקענטניש פונם שכל־הישר, עס איז די דגרקענטניש פון די חושים. די אינטויציע, אײגנסלעך דאס, װאס מיר רופן אן טאלענט. דריקס אוים די אײגנשאפטן פון די חושים. װילן מיר מעסטן די עכסקײט פון א ליד, אפילו פון א פערז, מוזן מיר זיך שאפן אן אופן, װי צו קאנטראלירן, אױף װיפיל עם זענען דא געקומען צום אויםדרוק די חושים. די בעסטע קריטיק איז די, װאס קען אונטערשײדן אמתן איבערגעלעבסן װאנזין ביז סימולירטן. אמתע דיכטונג איז װאנזין אויף א קלארער שפראך. איר באסײט שסײגט אױף װיפיל אס דער װאנזין און די קלארקײס פון דער שפראך גײען אין צװײ קעגנגעזעצטע ריכטונגען. דאס אמתע ליד רעאגירט אלעמאל אויף אן אינערלעכע אדער אויםערלעכע גע• שעעניש אויף אן אומדערװארטעטן אריגינעלן שטײגער. יעדער אויסדרוק פון א געמיטס־צושטאנד איז אזוי פיל אריגינעל און װערטפול, אויף װיפיל עס איז דעם דיכטער געלונגען איבער• צוגעבן דעם רײנעם אינערלעכן געפיל, װי ער רופט זיך ןן9 אויפן לעבן, אן װעלכן ם׳איז צומיש פון דעם געדאנק, װ$ס איז באגרענעצט נישט צוי דער עקספאנסיע פון לעבן, נאר צו זײן מעםיקײם. דעם דיכטערם גײסט, װאס רײםט זיך אײן מיטן שכל און מיסן קאלטן פארשטאנד און פאר די אויגן פון אלע מענסשן פירט ער די מלחמה צו זײן אײגענער מפלה, — שטרעבט צו יענער הויכקײט, װו עם קומען זיך צוזאמען די דיכטונג און די לאגיק. דער שארפזיניקסטער געדאנק װעט דיר נישט אוים־ קלעדן אפילו אזא ״קלײניקײט״, װי די ליבע פון א מוטער צו איר קינד. די זעלבםטפארשטענדלעכקײטן פון דער װעלט זענען פון דעם דיכטער אפגעפרעגט און פארלייקנט. דורך זײן םאר• גרעסערן די פאטענץ פון פארשיידענע לעבנסדערשיינונגען, מאכט ער דעם מענםשן פעיק זיך צו װונדערן. ער װעקט אויף דעם פרימיטיװ, װאס בונטעװעט קעגן די פארקריפלטע געזעצן אינם לעבן. ער באנײט די װעלט דורך זײן אפאסעאז. זײן שפראך איז די שפראך פון אינסטינקטן. א פאעם א קאליקע איז דער, װאס זײנע אינסטינקטן האבן זיך געבויגן צום פאר• שטאנד. א דיכטער קען נישט זײן לאגיש אדער אומלאגיש, ער קען זײן עכט אדער נישט. און בלי־ספק איז ער אויך לאגיש. ס׳איז די לאגיק. װאס מען איז מודה אפאסטעריארי, לאחר סעשה, אמאל, אפילו אין הונדערטעד יארן ארום. (ס1ף קומם) האט ארױסגערעדט די ערשטע זילבן, זענען עס אפשר געװען זילבן פון געזאנג. זי טויכט װידער ארויס נישט װי א קולטור־ ערשײנונג. נאר װי אן אויפגעלעבטע סטיכיע. זי איז נישט די אבסערװאציע פון לעבן, נאר איר היסטעריע, אלס א נא• טור־אויסדרוק איז זי נישט גענוינט קײן םך צו ענדערן אירע פארמען און, אפשר. אויך אירע מאטיװן, װאס קענען נישט װערן באנאל. װי דאס קלאפן פון הארץ. בעת צעזארם ״װעגן דער גאליטער מלחמה׳ איז א מיטל צו מאטערן די גימנאזיע־ שילער. קענען נאך די ״מתים לידער״ אץ דער תהילים נע־ מען אן אקטיװן אנטײל אין עמעצנם לעבן. די אסיריש־באבי־ ליאנישע שילדערונג פין מבול פילט נאך הײנט אן דאס געמיט מיס דער שרעק פון דער גרויםער פאריתומטקײט פון מענטשן, װאס זוכם טרײםס בײ די געטער. די פאעזיע איז די אור• קראפט פינם מענטש, דער באװײז, אז ער איז נאך נישט אלט געװארן, אז ער קען נאך איבערלעבן אט דעם באגײסטערטן מאמענט, נאך װעלכן עם קומען צוריק דער טרויער, דער אומעט און א מאל, בעת אזא מאמענט איז גלײכצײטיק א דער־ קענטעניש אויך די דײערנדיקע פרײד. יא, די פאעזיע קען זײן די דערקענטעניש פון פרײד. עס זענען נישטא קײן אנדערע רעליגיעזע דערקענטענישן. וױ בעתן עקסטאז. מען מוז זיך אמאל אפגעבן א חשבון װעגן דעם כוח. װאס עפנט פלוצלונג אייף די אויגן צו זען און ארײנצודרינגען אין זאכן. אין װעלכע דער פארשטאנד איז אין געװײנלעכע מאמענסן נישט מסוגל ארײנצודרינגען. אט די רגע, װען עס רופן זיך אפ די אור־כוחות, די געירשנסע אטאװיםטישע איבערלעבונגען, געװוינהײטן און װיזיעם. לכל־ הפחות דאם, װאס מען האט אײנגעזאפט אין זיך אין משך פון א דרײ־פיר יאר־צענדליק לעבן אויף דער װעלט. דאס קען מען אויף ־ א באװוסטזיניקן אופן נישט דערגרײכן. פאעזיע איז נישט די מרה־שחורה פון לעבן, נאר איר פרײד. עם איז א טעות צו מײנען, אז עם זענען פאראן מרה־שחורהדיקע פאעסן. עס איז פאראן די טראגעדיע, װאס איז אויך די . פרײד פון שטארקע כוחות. פון איבערקומען אדער אפילו אומ־ קומען אין יםורים, און עס איז פאראן דער אומעט, װאס איז די זיםע טרײסט פון מיד־געװארענע גײסטער. שוין דער גענוס פון קונסט, מעג עס זײן די טראגעדיע, איז פונקט דער היפוך פץ װירקלעכער מרה־שחורה. מרה-שחורה קען מען געפונען נאר דאן. װען מען באהאנדלט דעם אינהאלט דורך דעם נ"שמה<לאזן מיקראפקאפ פון א װיסנשאפטמאן, װאם הןןט אין דעם כעמישן װאסער פון זײן לאבאראטאריע פארלוירן זײנע נאטיר־ לעכע חושים. געניסן א װערק הײסטל זיך אנשטעקן מיטן װײטיקלעכן תענוג פון שאפן. דאס באקומט מען ארויס נישט דורך א נ א ל י ז, נאר דורך ם י נ ט ע ז. אמתע מרה־שחורה איז פאראן דארט, װו עס איז נישמא קײן עמאציעם. מעג עס זײן אםילו הומאר. דער גרעסטער מענטשלעכער אומגליק קען פארװאנדלט װערן אין תענוג, בעת ער װערט דורכגעלויכטן מיט די איקם־ שטראלן פון דער דיכטונג. װאס פירט צוריק דעם פײן צו יענעם אײנאונאײנציקן מקור, פון װאנען עס שטאמען סײ די שמחה און סײ דער טדױעד. אין יעדער אמתער טראגעדיע, מעג זי זײן אפילו פארצװײפלס ביז משוגעת, איז פארבארגן אויך די טרײסס. די אנגערעגטקײס, די טיפע גערירטקײס פון הארצן בעת אן אומגליק, לײזט אוים דעם מענטשן און שײדט אים אפ פון טויט. די אקטיװקײט פון דער איבערלעבונג, װאס געסינט זיך אין סלאװאצקיס ״פאטער פון די פארדזשומעטע׳, באלויכט די יסורים מיט אזא געהײמניםםולן ליכט, װןןס