Literarishe bleter · 1927-09-16 · 37 (16.9.1927) · p. Seite 720

37 *א ליטערןרױז נלןסזר 720 אלס קאגםעקװענטער אץ ביז צום סוף גײענדיקער רא< ביאנאליסט םילט דאס סשה גרןוס שארפער װי א סך אנדערע און אט װיל ער די, ברענענדיקע אויגן םון דעם מענםש, װאס שטײט בײנאכט אויסן אלטן סארק, מבטל מאכן איריארי: ״די אויגן זענען קײן אױגן נישס, זײ ברענען נישט, ס־הױבט זיך גארנישט אן׳. און פאר די םרץ־אויגן איז, כילעבן, זיך דא װאס גו שרעקן. דער ראביאנאליזם מעג מזרא הןבן םאר יענעם״ברץ. װאס רעדט מיס לאהס מויל אזעלכע אנטי־ראציןנאליםטישע רײד קעגן איר מאיעססעט דער ״קלןןרקײט׳: קלןור איז טליט! אט דער ״קלןןר איז טויס״, — םרגעם אני * מאסין םון די לעצטע יארן, — איז זיכער א שטרויכל-שסײן אױםן װעג פון אגרעסיװן ײדישן ראציאנאליזם, װןןם ביטערט םאר יעדער ״נישט־קלארקײט׳ און ״אומפארשסענדלעכקײט׳ איםת־מות. דאם *נישט קלארע׳, דאם הײסס: דאס אײביקע* אין אונז, און דאס *אוםפארשסענדלעכע׳, דאס הײסט: דאס איבער• םארשסענדלעכע — דאס זענען זאכן, װןןם םרץ זןןל הןןבן בכונה פאבריצירס, גדי צו מאכן דעם אנשסעל םון גרויסער קונסט. און דער ראציאנאליסס םוז אזױ זיך סארשטעלן די זאך, אזוי און נישט אנדערש, װארום זאל ער נאר אויף א מינוט אננעמען, אז דאס איז ס ע ר װי א אנשטעל-איז^ער דןןך קאפוט מיטן גאנצן בנין. ״אלץ איז פונם שכל, אויך דןןס אומשכלדיקע-, — אזוי מער־װײניקער לאזט זיך פארמולירן דער דורכשניט־ראציןןנאליזם פון דעם אינטעליגענט דארט. אין אײראפע. און דןן בײ אונז. ״םינםטער איז אין אונזער גושן׳ — האט פרץ דער־ שראקן אויםגערוםן, װען ער האס די ערשטע טריס געשטעלט אויפן ״אלטן מארק׳. ער איז נאך דאן^אלײן געװען משכיל און ראציןןנאליסט. האט ער ןןנגעהויבן זוכן אין דער פינסטערניש, האלםנ• דיק אין דער האנט די משכיליש־שכלדיקע דיאגענעס־לאםטערן. גום םוף פון זײן זוכן איז אים אבער די לאםטערן אויםגעלאשן געװארן און ער איז אינערלעך דערגאנגען, אז — *קלאר איז טויט״, און ער הןןט טיף דערפילס (נישט מיטן שכל אויסגעקאמבינירטז.׳, אז געזעץ איז גןןרנישט, אז װעלט מוז הןןבן א הארץ, אז שבת איז נױטיק און—״שבת זןןל זײן,. ןןט דאס איז פרץ. נאך לאגג װעט אונזער הײמישער ראציןןנאליזם זיך םוזן ראנגלען םיטן: *שבת זאל זײן״ אין נאמען םון זײן: *װןןך זאל זײן׳, װײל _ ״קלאר איז םויט ׳ אזוי לאנג װי עס געפינען זיך נאך מענטשן בײ אונז, װאס זעען, װי םאלש םיאיז די װןןך און װי טויט םיאיז די קלאיקײט, האט, דאכט זיך, דער ראציןןנאליזם אויף גארנישם צו האפן. נישט ער קאן עפעס אויםטון. די אויגן זענען יא אויגן, זײ ברעגען און — ״קלןןר תיקון טעות *־נם *רססן ק**יסי *ין -ר*1י*נ*ייס*י** *יםװזנן־ (.ייט. גימ׳נר׳ נוס. 33׳ זײם 636, סירה 16 (8ין *ינסן) ןנססןס: .*יסיייס*ריזירח יי *ינסק^ יינסנסיסס ניסירוננם-זװזקן־ — דןרף זײן: * י י י * *ינםזנייגזנסיסי״זיסי ריננס-זווזנקן׳ . און״אז סיאיז םאראן א פרץ פון ״א גאלדענער קײט׳ און םון א *בײנאכט אױפן אלסן מארק׳—איז דאם בעצם א *ין קונסט־קאמבינאטאר אזא, א מין באװוסטזיניקער שסימונג• םאבריקאנט. ויי אי. בעת םען לײענט דעם ״בײנאכס אױפן אלטן מארק־ נעםט־אן נישט אײנכיןןל א שוידער, װי מ־װאלט דיך נאקעט געשסעלט אינדרויםן אויםן םראסט, און דו זעסט די צײנער־ םרײסלענדיקע, באשײנפערלעכע אימה פון דעם, םאר װעמען ס׳מארשירט אדורך דער גאנצעד םארביק־פלעקיקער מתיםיעולם םונם ריזיקן ײדישן בית׳הקנרות, — נו, דאס אלץ איז גארנישט. מיר װײםן שוין, װאס דןןם איז.- ,קאמבינאציע׳! עם איז נישם א י ב ע ר דער קונסס, נאר א ו נ ט ע ר איר. און גראד װײל ם׳איז אונטער דער קונםט — דוכס זיך, אז ם׳איז איבער איר... אײגנסלעך, די אוםשסערבלעכע סענה פון יעדן ראציא־ נאליסט: נישסא קײן זאך. װאס זןןל זײן א י ב ע ר ן באװוםט־ זײן. אלץ, װאס א י ב ע ר אים-איז בעצם א ו נ ט ע ר אים... נאר װי איז דער דין, איר קלוגע האראציאס, װען ס׳איז םארט דא אן איבערז װי איז דער דין, װען ס׳איז באמת ם א ד א ן א ד ו פ קז װי איז דער דין, װען — די װעלט האט אויך א הארץ? ,אין אונז, אין אונז לעבט א הארץ — די װעלט מוז האבן אויך א הארץױ װאם װעט איר סארט טון מיט די, װאס װילן אין־דער־ אמתן, אז — חרוב זןןל װערן די דרויסן־װירקלעכקײט. כדי ״שבת זאל זײך, שבת פון װירקי״עכקײטן אנדערע, אמתערע, װירקלעכערעז םאראן שוין אזוינע, װןןס נישט לשם טעאריע. חלילה, און נישט אויף צו־להכעיס עמעצן. און נישט סתם לשם ליסע־ רארישער ריכסונג, נאר סאקע באמת, אינגאנצן באמת און םון די טיפםטע טיסענישן, רוסן זײ מיט דעם ״שטאמלער• ברצן דעם געװאלטיקן רוף: חרוב זןןל װערן די פסײדא־װירקלעכקײטי .חרוכ זאל װערן די װעלט:' טא װאס װעס איר סון מיט זײז נאר גןןרנישט. דער קעמפערישער ראציאנאליזס פילט אין פרצן אן אבן־נגף — דארף מען כסלענען זײן קונםט, אים פאררעכנען צו די שטימונג־פאבריקאנטן און מאכן אים .אום־ שעדלעך׳. און מ׳מוז זאגן: דער קאמף פונם ראציאנאליזם פירט זיך איצט אין םארשײדענע פארמען אויף אלע פראנטן פין דער ײדישער ליטעראסור, סון ײדישן לעבן, סון ײדישער געזעלשאפט־ לעכקײט. משה גראס איז אײגנטלעך נישט מער, װי דער ער־ לעכער און קאנסעקװענטער אויםדריקער פון דעם ראציאנאלים־ טישן ״אויפשטאנד׳, אויב ם׳קאן אזוי זאגן. ער דענקט קאנסעקװענט און ער פארשטײט. אז פרץ שטײם אין װעג. די איבעריקע זענען נישט אזוי םוסיק, װי ער, און באהאלטן זײער אומצוםרידנקײט מיט פרצן פון דעם לעצטן פעריאד אין זײדענע מענסעלעך םון גוט־געכאליעםע מליצות. ןןבער די ברענענדיקע פאר אויגן, װאס פרץ האט ארײנ־ נעשטעקט, װי א קינזשאל, אין אונזער שאטנדיקער מתים־װאנס, לזןזן זיך מיט אש פון מליצות נישט צודעקן.