Literarishe bleter · 1927-09-16 · 37 (16.9.1927) · p. Seite 719

719 ליטערארישע גלעטער 37 זא נאך לאנג פאר דער רעװאלחױע געװען דער, װאס הןט םאר מולירט און אײנגעשסעלט די יסודות פון דער נײער רוםישער ארטאגראפיע. און אזעלכע בײשפילן קען מען ברענגען א סך. און אויב בײ אונז פובן זיך נאך א רײ בײטונגען אין דער םאלשער טאגע םון מבלומרשטער געלערנטקײט און שטעלן זיך קעגן דער לערערשאפט, קעגן דער װיסנשאםטלעך־באגרינדעטער און אין דרײ םערטל ןןנגענומענער ארטאגראפיע, איז דער נאםען, װאס אזא באציונג םארדינט: הםקרות. און עס איז א שאד. װאם אט בו רער הםקרות הןןבן מיר זיך בוגעװיינט און פרוװן נישט בו קעמםן קעגן איר. פארד־יאג ב. קלעצקיז שוין ערשינען מ• בארײשא (סנחם) ד ע ר ג ל ג ו ל (דיאלןוג אין בװײ באגעגענישן) שרײז 3.50 נירדן ,שבת םאר זיך* און טרײסלען זיך אפ פון דער םעסטגע■ שטעלטער ריכטיקער ארטאגראפיע אן קײן בארעכטיקנדיקער סיבה, װעט זײער אײנדרוק װעגן אונז שטארק לײדן. אמת, מען קען האבן קעגן דער נײער ארטאגראפיע די טענה, אז זי איז נאך נישט גענוג פאראײנהײטלעכט אין אירע קלענערע דעטאלן. דאס איז סאקע בו באדױערן. ןןבער אט די דאזיקע .פרײע קונםט״ אין גבול פון דער נײער ארטןןגראפיע װערט אלץ קלענער און אלץ זעלטענער, און ד י י ם ו ד ו ת פון דער נײער ארטאגראפיע זענען פראקלא־ מירט און פארםולירט געװארן. בײטונגען דארפן דאך געדענקען דעם כלל, אז אױף אזא געביט, װי ארטאגראפיע, זענען זײ בשום אופן נישם קײן געזעבגעבנדיקע, נאר אן אויםפירנדיקע אינסטיטוביע. און אין דער ערשטער רײ דאם, װאס עס װערט זײ דיקטירס פון דער לערערשאפט. אין רוסלאנד. למשל, איז עס דער אלרוסלענדישער לערער*בוזאמענפאר אין םינלאנד ראציאנאל־־יסטישע ארמװעגז (* *מיןם ם*ח ר*1'*נ*ייזם *ין זוױרן•* *ין <״ *ינז> אד־זרן צײטלין ווארשע ער אן דורך דער ליטעראטור—ק ע ג ן דער ליטעראטור. ד. ה. קעגן יענעם טײל אירן, װאס איז אזוי אדער אנדערש א סתירה בו די שכלדיקײטן פון א ראביאנאליםטישן װעלט־באנעם. א קאמף, װאס גײט דער עיקר אן אין מןןסקװע, בום טײל—אין ניו־יןרק, און האט אויך זײן אמבאסאדזןר אין װין... איך פײן אונזער משה גראסן. כאראקמעריסטיש איז זײן ארויסטריט קעגן דעם פרץ־ קולט. כאראקכעריסטיש אין דעם פרט, װאס ער — װי יעדער םאנאטישער שכל־גלויביקער, קאן זיך גארנישט פארשטעלן. אז דאס איבערזינלעכע און איבערבאװוסטזיניקע (בײ אים זענען עס נישם מער, װי געמאכטע ״רמזיס און גימטריאות״) זאל זײן מער װי א... טרוקענע שכל־אויסטראכטעניש, א פראדוקט פונם שכל, װאס װיל באקעמפן זיך אלײן. גראסן דאכט זיך, אז פרץ נארט אים. ער האלט פרבעם םימבןןליזם םאר קאפ מלאכה, םאר געהירן־המבאה, פאר בא־ װוסטזיניקע קונםט פאבריקאביע, און דער עיקר: דאס אלץ קומט אים פאר גװאלדיק .טרוקן׳. ער, װאס גלויבט באמונה שלמה אין שכל. זעט אםילו אין פרבעס נישט־שכלדיקײט- א פראדוקט פון שכל... ס׳איז אן אלטע רגילות בײם ראביאגאליסט מכל המינים, אז ער זעט די בכװנדיקע מוח־קןמבינאביע ד)}רם. װו דאס אירראביאנעלע גײט־דוי־ך דורך די פילטרען םון קונםט־װארט. זײן סאקטיק אין דאן א פראסט־פשוטע: ער פסלט״ די קונםט דערפון — און ממילא באקומט זיך פון דעם איראביאנעלן א חוזק, בוסראכטעניש, א קאפ־מוח פאראדיע... אפילו אז ער הערט שטאמלען (און בײ גראסן איז פרץ א שטאמלער)—זאגט ער אז די שטאמלעניש אין א בכוונהדיקע. דאס האט, פשוס, דער שכל .אנגעגורט די לענדך און גענומען שטאמלען, כדי בו נארן א װעלט און טרײבן זײן האקוס־םןןקוס. סיאיז נישט די שטאמלעניש פון דער נשמה, נאר די אויםגע־ רעכנטע שטאמלעניש פון דעם... ,ליטעראט״. 11*) ד־זײמישער ראציאנאליזכש אויב אײראפעס דורכשניט־ראביאנאליזם שטאמט. אין תיך גענומען, פון אן אינסעליגענטיש־פיליסטערישער באדערפעגיש אין באקװעמלעכקײט און פון פחר פארן תהום,—געהער בו די פסיכאלאגישע ס בות פון אונזער הײמישן ראביאנאליזם פריער פאר אלץ דער מאמענט פון קאמף, די מלחמת־מבוה. אונזער הײמישער ראביאנאליזם איז געבוירן געװארן אין דער ישיבה אויםגעטראגן האט אים די השכלה און איזן איז ער געקומען װי א רעאקביע קעגן א היפער■ רעליגיעזן לעבנס־שטײגער. איז ער נישט אזוי קײן באקװעמלעכקײטם־ראביאנאליזם, װי א קאמםס־ראביאנאליזם. די איבער־רעליגיעזיטעט פון ײדישן לעבנם־שטײגער געהערט שוין איבם, דאכט זיך, בום עבר—פונדעםטװעגן האט אונזער שכלייזם זײן אגרעסיװקײט נישט פארמינערט. נישט אנדערש. אז איבט קעמפט ער שוין מיט... ז־ך אלײן. סיהײסט: מיט דעם אירראנביזןנעלן, װאס איז, משמעות, געבליבן עד־היום, שױן נאך דער בעםאלונג פון אלטן געשלא■ םענעם לעבנס־שטײגער, אין דער י־דישער פסיכיק. דער דאזיקער קאמף איז שוין, הײםט עס. נישט יענער השכלה־קאמף, װאס האט זײן שװערד געבויגן קעגן םארמען פון א לעבנס־שטײגער—ם׳איז שױן קענטיק א געראנגל מיט דאס נישט זןנזעעװדיקע, און נישט אזוי מיט םארמען, װי מיט אידעען און פסיכישע װערטן. דעריבער טאקע לאזט זיך אװי שטארק באמערקן דער דאזיקער םאדערנער גלגול פון משכילישן קאםף אויף דעם געביט פון ל י ט ע ר א ט ו ר. פריער איז דער קאמף אנגע־ גאנגען דורך דער ליטעראטור קעגן דעם לעבן־ איבט :ײט •) זע .לי*. נלעסער׳ נוס.'33