Literarishe bleter · 1927-09-16 · 37 (16.9.1927) · p. Seite 718

37 זא ליטערארישע בלעטער 71• קװעמלעכקײט פון לײענענדיקן עולם, און אויב זײ, אס די נײע צײטונגען, זענען אזױ נאכגיביק לגבי דער נײער ןןרסא׳ גראפיע, איז עס א באװײז, אז די םבנה פון םארלירן לײענער דורך דער פאנעטישער ארטאגראפיע איז נישט אזוי גרוים. און נאך א זאך די ביכער װערן דאך בײ אונז כמעט אלע געדרוקט אין דער נײער ארטאגראפיע. און לגבי לײען־ געװוינהײטן איז אומבאדינגט, אומעטום און בײ אונז אױך, דאם . בוך מער מאסגיביק, װי די גײטונג. בײ אלע פעלקער, אין אלע שפראכן איז דאס בוך, לגבי ארטאגראפיע לכל הפחות, דער מוסטער פאר דער גײטונג. װילן אונזערע בײסונגען זײן א ױצא מן הכלל. און װאם פאר א שאדן אס די דאןיקע פארעקשנטע קעגנערשאפט מבד אײניקע בײטונגען צו דער אנגענוםענער ארטאגראפיע ברענגט, איז גענוג קלאר. נישט זײ פארגרעסערן דורכדעם. װי זײ מײנען, נאר, דװקא, פארקערט, — זײ פאר־ קלענערן זײער טיראזש. דער גוװאקסנדיקער דור, אט די צענדליקער טויזנטער קינדער, װעלכע לערנען זיך אין די ײדישע שולן (און װעלכע זענען אן ספק דער רעזערװואר, פון װאנען עס װערט און ס־װעט װערן געשעפט דער אקטיװססער לײענער־עולם םײ פאר דער ײדישער ליטעראטור, םײ פאר דער ײדישער בײטונג) קען די בוך־ארטאגראפיע, ד. ה. די פאנעטישע ארטאגראפיע, און די אלטע ארטאגראפיע םון די בײסונגען סרײבט זײ אפ פון דער פרעסע. דורך פארשײדענע ארטאגראפיעס װערט א שפראך בכלל האלבירט, געדריטלט לעבעדיקערהײט. װי באקאנט, זענען גע־ װיםע בײטינגען בײ אונז (דאם איז מעגלעך אויך נ$ר בײ אונח) פאר ײדיש, פאר דער שפראך, אויף װעלכער זײ װערן ארויסגעגעבן און פון װעלכער זײ לעבן, בכלל מיט א דיאלבן הארבן, זײ האלטן פון ײדיש נאר װײל מען מוז, און עס איז דעריבער קײן װונדער נישט, װען זײ דערנידעריקןיײדיש דורך האלטן זיך בײ דער אפגעפרעגטער ארטאגראפיע. דאם האלטן זיך עקשנותדיק פאר דער אלטער ארטאגראפיע נעמט זיך בײ א טײל פון דער הפקר־באבױנג בו דער ײדישער שפראך און פון דער גרינגשעבונג, קודם כל. בו דעם קולםורעלן ניװא פון ײדישן לײענער. איך האלט כלל נישט פון דעם ״מה יאמרו הבריות׳־, אבער םיאיז אויך אינטערעסאנס אראפבונעמען זיך א מוםר־השכל פון דעם, װי אזוי עם קענען זיך באביען בו אונז אומות• העולם, װען זײ זעען די הפקר-באבױנג בו ארסאגראםיע בײ אונז. אט דארף אינגיכן פארקומען די אינטערנאביאנאלע אויס־ שטעלונג פון דער װעלט־פרעסע, װו אויך מיר װעלן זײן םאר־ סרעטן. עס איז קײן םפק נישט, אז אונזער װוקם װעט בײ די אלע אנדערע אנטײלנעמער ארויסרופן פיל אנזען. פונקט װי עס איז געװען דער סאל אויף דער ערשט־איבס פארגעקומע־ נער אינטערנאביאנאלער אויסשטעלונג אין לאקארנא פונם שול־ װעזן. אין דער אויםערלעכער װעלט האט מען נאך װײניק אנונג װעגן דעם, װאס מיר פארמאגן קולסורעל אין אונזער איבטיקן, װעלטלעכן לעבן, מיר זענען נאך פאר זײ בעיקר א פאלק פון לויסער רעליגיעזן נעכטן. און װעלן זײ דערזען, װיפיל בײטונגען מיר פארמאגן אין גאר דער װעלט און װי גרוים עס איז די באל'פון לײענער פון ײדישע בײטונגען, װעט עס זיכער הויבן אונזער אנזען אין זײערע אויגן. ןןבער פון דער אנדערער זײט. װען זײ װעלן זיך דערװיסן װי גרױס עס איז די גרינגשעבונג בו דעם עלעמענסאר־יסוד פון א שפראך אין געװיםע בײסונגען, װי אזוי געװיסע בײסונגען מאכן זיך י פארשטײם איר מיך. נישט גענוג אויטאריטאטיװ פאר די װיסנ־ שאפטייעכע קעגנער םון דער נײער ארסאגראפיע. א װיסנשאפט־ לעכע אקאדעמיע װןןלס זײ מער אימפאנירט. קײנער קריגט נישט קעגן דער נויטיקײט סון א שטענדיקער אקאדעמיע, אדרבה, דוקא די אנטײלנעמער פון דערמאנסן שול־בוזאמענפאר און די דורכזעבער םון דער נײער ארטאגראפיע זענען די אקטיװססע טוער אויף דעם געביט סון בוגרײטן און אויפבויען די נױטיקע אקאדעמיע. און די בעםסע אילוםטראביע איז טאקע דער ײדיש װיםנשאפטלעכער אינססיטוט. דער דערמאנטער װיסנשאפטלעכער אינסטיטוט, װו עס ארבעטן פ א כ ל ײ ט . איז דאך זיכער אן אויטאריטעטע אינ־ םסיטוביע. און אויך די סאכלײס פון װיסנשאפסלעכן אינסטיטוט האלטן דװקא פון דער נ ײ ע ר ארטאגראפיע און םארװאס הערן זיך נישט בו די אויטאריטעטן־זוכער בו ז ײ ע ר קול, פונקט אזוי װי זײ האבן זיך בשעתו נישס בוגעהערט בו די באשלוסן פון שול־בוזאמענםארי די אלע טענות װעגן ,נישט גענוג אויטאריטעט׳ זענען נאר א פױלער תירוץ, עס פעלט אין אים אויפריכטיקײט, און די אמתע סיבה פון דער קעגנערשאפט בו דער נײער ארטא־ גראפיע מוז מען זוכן ערגעץ אנדערש, ערגעץ װײטער פון ,װיםנשאפסלעכע׳ טעמים. דער אמתער טעם איז דער כח פון אינערביע, אט די ח ז ק ה, אויף װעלכער זײ האבן זיך ליב סומך בו זײן, אט יענע באלעבאטישע חולשה: ,לאמיר בעסער עםן פון ה י ל ־ בערנע לעפל, אזוי האבן דאך אױך אונזערע טאטעם געגעסך־. אינערביע און פוילקײט האט אבער, לכל הדעות, מיט פרעטענזיעס אויף װיםנשאפט נישט בו טון. און די א י ד ע י ש ע טענותי דאס זענען גיכער טענות, װאס װאלטן געקענט זײן, װי זײ זענען באמת פאראן. עס איז א זעלטענער פאל, װען אידעישע מײנונגם־פארשײדנהײט זאל נאך זיך נאכשלעפן פארשײדענע ארטאגראפיעס. בװישן די אפהיטער פון שטומען עין זענען גלײכבײטיק סאראן גאטססארכטיקע בײטונגען פון ,אגודת ישראל״ בוזאמען מיטן .מאמענט״, ,הײנט״, ,עקםפרעס״ און בוזאמען מיט דעם סאביאליסטישן אמעריקאנער .פארװערטם״. רעדן װעגן אידעישע טעמים פון קעגנערשאפט בו דער נײער ארסאגראפיע דאן, װען די כנופיא פון די קעגנער איז אזא פארשײדנארטיקע. — איז נישסא װאס. בלײבט איבער דאס דריסע און לעבטע פעקל טענות, די װירטשאפסלעכע טענות. עס זאל הײםן: דורך אײנפירן די נײע ארטאגראפיע קען מען, חלילה, פארלירן לײענער, מען קען דורכדעם פארקלענערן דעם טיראזש פון דער בײטונג. דאס זענען שוין טענות אפענע. אן פרעטענזיעס אויף װיסנשאפס, אויף אידעע. דער עולם איז בוגעװײנט בו א ז א ארטאגראפיע. און װעט איר אים געבן אן אנדערע, װעט ער אויפהערן בו לײענען. איז אבער אט דער װירטשאפטלעכער טעם נישט ריכטיק. אלנפאלס: שטארק איבערגעטריבן. ערשטנס. די בײטונגען, װאס האבן אײנגעפירט די נײע ארטאגראפיע, בי האבן זײ דירכדעם באםת פארלוירן, פארקלענערט זײער טיראזשי און די בעסטע ראיה, װאס םיל נײע בײטונגען — און זײער באל האלט אין אײן װאקםן — פירן אײן די נײע ארסאגראפיע. א נײע בײטונג, ויאס דארף ערשט בוביען, ערשט געװינען א קרײז לײענער איז דאך באזונדערס עמפינדלעך בו די פאדערונגען פון ל־יענער, איז באזונדערס גענײגט אונסערבוגעבן זיך דער בא־