Literarishe bleter · 1927-09-16 · 37 (16.9.1927) · p. Seite 717

717 ליטערארישע הלעטער 37 זא א דהפהרורת, צו װעל־־כער מיד־ןאט זיך צוגעװײנט ד״ר יזוזל ריבין ׳ ב ע ר ל־* י ן עס איז אין דעם פאראן עיעס םון טעמין צולהכעים■ עפעס פון דער מעשה סיס יענעם קלײנשטעטלדיקן גבאי, ײאם װעלנדיק באװײזן זײן ,לומדות״, הויבט עף זיך אןיף ראש־ חודש אױםן בימה. נאכדעם װי דער שמש הזןט אויםגערוםן: ,יעלה ויבוא*, און שרײט אױס: ״און איך הײס נישט זאגן קײן ,יעלה ויבוא׳ו װארום באמת, םון װאנען נעמט זיך >ןט די געװאלדיקע ,פארליבטקײס״ און די שטומע עינסי םון װאנען ציט איר חױנה ןןט די קעגנערישקײט בו דער אײנגעםירטער םאנעטישער ארסאגראפיע ז די אלע ,טענות״ קעגן דער םאנעטישער ארטאגראםיע לא־ן זיך אײנטײלן אין א דרײ גרופעס: 1) װיסנשאפטלעכע, אזוי צו זאגן, טענות. 2) אידעישע און 3) װירטשאםטלעכע. די ,װיסנשאםטלעכע״ טענות: — מיר זענען נישט מסכים, אז די םאנעטישע ארטאגראםיע זאל זײן די באמת־ריכסיקע, מיר בװײפלען שטארק אין איר בװעקמעסיקײט, אין איר װיםנ־ שאםטלעכער אויסגעהאלטנקײט. מיר האלסן. אז אינזער ארטא• גראםיע איז בעסער אין ריכטיקער. אונזער אלטע ארטאגראפיע הזןט. לכל הפחות. חזקה, װילן מיר נישט אימזיסט אין אומנישס עקספערימענטירן. איז דער ערשטער ענטפער אויף די טענות: אויב גוליב װיסנשאפסטעכע טעמ־ם האט איר עפעס צו זןןגן קעגן דער אײנגעפירסער פןןנעטישער >$רטן$גראפיע,לאיז םארװאס באנוגנט איר זיך גאר מיט אלגעמײנע װערטער. פארװאס זאלט איר טאקע נישט ארויס מיט גרינטלעכע, אױסםירלעכע באװײזן םין װיסנשאפטלעכן אמת, װןןם עס איז אויף אײער זײטז אין אזעלכע ענינים סיז מען דעם קעגנער םארםאלגן מיט שװערערע, שארפערע כלי־זין מען מוז אפענטםערן דעם קעגנער אין גע שלאגן אים פינקס פער פונקט. באזונדערס איז אזא שארפע אטאקע נויסיק, װען םען זעט, װי די נײע ארטאנראפיע פארשפרײט זיך אלץ םער און אלץ װײטער, װען נאר א שליש םון די ײדישע גײטונגען — אויב נישט נאך װײניקער -זענען פארבליבן טרײ דער שטום־עינדיקער ארטאגראםיע. אין די איבעריקע איבערװיגנדיקע מערהײט איז דאך ארײנגעפאלן אין דער שליטה פין דער םאנעטישער ארטאגראםיע. אין אזא גײט איז דאך געװיס נויטיק ארויסבוגײן מיט לשין. מיט אויספיר• לעכע און גענויע װיסנשאפטלעכע קעגן-ראיות. פרעגט זיך װי זענען די ערנסטע װיסנשאפטלעכע ארבעטן פון די אנהענגער פין דער חזקהדיקער אלטער ארטאגראםיעי די אנהענגער אין דורכםירער םון דער פאנעטישער ארטאגראפיע, האבן דאך װי נישט װי געשדיבן, פארעפנסלעכט ארבעסן. געמאכט באראטונ• גען, אפגעהאלטן צוזאמענפארן, זײ האבן נישט אײנמןןל באװיזן. אז זײ זענען זיך אויף עפעס סומך. פארװאס־זשע האק מיר ביז איבט נישס געהערט. אז אויך די. װזןס זענען *וליב װיסנ• שאםסלעכע טעמים אומצופרידן מיט דער נײער ארטאגראפיע, זז$לן אונטערנעמען עטװאם ענלעכעם אויף זײערע קעגנער י מען האט ליב אין די רײען םון די זןפהיטער םון דער אלטער ארסאגראםיע בו רעדן מיט ביטול װעגן דעם ערשסן ײדישן שול׳בוזאמענםאר אין פוילן, יענע אינסטיטוציע, װעלכע האס^צום ■ערשטן מזןל גאנץ בםירוש םארמולירט די יסודות סון דער נײער זןרסז$גראםיע. דער דערמזןנטער צוזאמענםאר איז, אונזערע צײטונגען-מען קען זײן זנוםרידן ןדער אומ בוםרידן מיט זײער אלגעמײנעם כאראקטער, סען קען אין זײער שטארק-אויסגעװאקסענער בןל און טיראזש זען סימנים םון א קולטור־אויפשסײג, אדער, פארקערט, א איבער■ חזרונג םון דער אלט-ביבלישער לעגענדע װעגן דעם, װי מ א• ג ע ר ע זאנגען (עס מײנט: די פרעםע) שלינגען אײן די זאי ט ע זאנגען (עם מײנט: די ליטעראטור), — עם איז א זאך םון פםיכאלזןגיש־געזעלשאפטלעכער אריענטירונג און געשםאק. הגם זןט דידןזיקע פראגע װעגן אלגעמײנעם כא• ראקטער סון אונזער פרעסע אינטערעסירט אויך דא נאר פאר• בײגײענדיק. װיל איך דאך באמערקן. אז סײ די ,יא״־זאגער, סײ די .נײן״-זןגער. םײ די ,הלל״-זינגער. םײ די ,איכה״■ קלזןגער, טרײבן אין א היפשער מאס איבער די נארמע און דערגײען ביז אן אבסורד. די ערשסע, די .הלל״׳זינגער מאכן דעם טעות, װזןס קאנסטאםירן א םאקט איז בײ זײ אידענטיש מיט בארעכטיקן. םיט םלמד־זכות זײן אויף דעמזעלביקן פאקס, װאם .אזוי איז עם״ — װערט בײ זײ קעגן זײער אײגענעם װילן אםשר, סאר• װאנדלט אין .אזוי דארף עס זײן״, און דעריבער דערמזןנט אםט דער טאן און דער נוסח סון די אלע ,יזך־זזןגער מזןטל פײסי דעם חזנס .מיר איז גוט—איך בין א יתום״! די בװײסע אבער, די װעלכע רעדן װעגן אונזער איב סיקער פרעסע אין איר פארגלײך םיט דער פאריערריקער נאר מיט דעם ם$ן םץ ,איכה-ישבה״, די יעניקע, װעלכע האלטן אין אײן דערװײזן, אז אונזערע איבטיקע ,הײנטם׳ און.םאמענטס׳ האבן דעגראדירט לגכי אמאליקן ,פרײנד׳, םאלן אױך ארײן אין א םאלשן אין אביסל לעכערלעכן פאטאס םון אלטע לײט, װאם האבן אחילשה מבטל צו םאכן כסדר די יונגע, עטװאס ענלעכעס אויף יענעם אלטן אויסגעדינטן אינװאליד־זעלנער בײ לערמאנסאװן. ױע=כער קוקט פון אויבן אראפ אויף די יונגערע זעלנער און װאיפט זײ יעדן מאל צו די ביטול םראזע ,באגא• טײרי ניע װי׳! אבער, װי געזאגט, דאס איז נאר בדרך אגב. דאס, װאס מיך אינטערעסירס אין געגעבענעם פא״, איז נישט קײן כ ל ל ■ פראגע, נאר דוקא א פ ר ט םראגע. מעגן זיך אונזערע צײטונגען זײן געל, שװארץ אדער. להבדיל. רויט. אײן זאך איז אבער און מוז סאר זײ אלעמען זײן אבליגאטאריש: נישם זײן אנאלםאבעטיש. נישט מאכן ,ללעג ולקלם״ דאס, װאס בײ אלע אנדערע פעל• קער זױז עס א עלעמענטארער אמת: דינויטיקײט צו באנוצן זיך מיט קארעקסן זאץ-בוי און מיט קארעקטער ארטאגראפיע. דער זאץ-בוי פון אונזערע צײטונגען. װאלט מען בײ אונז געפרוװט נאכמאכן א דײסשע .ליטערארישע װעלס׳ און סירן סיסטעםאטיש א רובריק פון געדרוקסע ,שכראך״-קוריאזן. װאלסן אונזערע צײטונגען פאר אזא רובריק געליםערט מאטער• יאלן מיט דער ברײטער האנט. איבער א שלעכטן זאץ-בוי קען מען נזןך מלמד־זכות זײן (אז אך און װײ צו אזא .זכות״ו) זןבער שלעכטע ןןרטאגראפיע איז דזןך שוין בםירוש א זאך פון עקשנות: סענטשן האבן זיך סארעקשנט נישט צו באניצן זיך מיט דער םעסטגעשטעלטער ריכטיקער ארסאגראפיע, און םארסיק! ׳