Literarishe bleter · 1927-09-09 · 36 (9.9.1927) · p. Seite 708

36 מא ליטערארישע פלעטער 708 ארנזערע ײדישע הינסטל^ער אדן זײער מזל־* / נ י ו - י א ר ה ■ױלן, זןדער ליטע, װזןיש די דזןרטיקע ײדישע •רעםע זיכער זײ ןןיגעשאצט און דודכדעם אלײן שוין געשסעלט זײ אין זןןענטערע םארצינדונגען םיט דעם לעזנדען ײדישן עולם. דא, אין אפעריקע, קיקט זיך די ײדישע פרעםע אויף זײ נישס אים. יעדער דריס• קלאםיקער אטקיאר אויף דער בינע װערט מערער אםגעשאצט אין אינזערע צײטונגען, װי דער צעסטער ײרישער מאלער אדער םקויםכאר. אױ דען א װינדער, װאס די ײדישע קינססלער אנטטוישן זיך אין דער ײדישער גאם און זוכן װעגו צו דער נישט־ײדישער גאסו װיםיל מאל פאסירט, אז ײדישע קינסטלער האבן אויםשטעלוגגען פין זײערע בילדער, און די ײדישע םרעסע געםינט אסילו נישס םאר נויטיק צו דערמאיען װעגן די דאזיקע אויסשטעלונגען. די ײדישע קינסטלער אץ אפעריקע װערן באעולהט. די ײדישע םרעסע אין אייןיריקע װײזט נישט ארוים קײן איבעריקע ליבע צו דעם ײדישן קינםטלער. אין דער צײט װען ײדישע צײטוננען גיבן אװעק גאנצע זײטן םאר ײדישן סעאטער, װאלט געװען זײער ױשרדיק, זײ זאלן אויך םון צײט צו צײט זיך אוםקוקן אויף דעם, װאם עם טוט זיך אין דער ײדישער מאלערישער װעלם. אסור אויב דאס קען ברענגען שאדן דער ײדישער םרעםע. רעדנדיק װעגן ײדישע מאלער, איז כיאי זיך איצושטעלן אויף אנײע ערסינדונג איז דער ק נסט םץ בילדער, װאס איז גע• מאכט געװארן דורך א פילאדעלפיער ײדישן קינססלער, הערמאן ראטמאן. ראסמאן איז לויט זײן באריף אפאלער. איױ אגער װי פון זײן מאלסרײ האט ער קײן לעבן נישם נעקענט' םאכן, איז ער אװעק ארבעטן אױ אשאפ, אלס םשוםער קעפםאכער. בײטאג האס ער געארבעט אין שאפ, און אין אװנט םלעגס ער זיך פאר• נעםען מיט זײן קינםט־ארבעם אין זײן םסידיע. פאכנדיק קעפ פץ םארשידענע קאלירן געװאנס, איז ראס• םאנען אײנגעפאלן צו פרובירן סץ דעם איסאל םון דעם געװאנט צ-־נויפצושזעלן פײיאזשן און אנדערע ק נסט בילדער. ם-ן דעם גע• װאנט-אפםאל, װאס איז םון סארשידענע קאלירו, האש ער קאסבי• נירט א׳וי, אז ס׳זאל זיך באקימע־ אקאלירםילע בילד, װןןם זאל זיך נישם אונטערשײדז םיז א געמאלענער. די פרובן פײ ראטמאנען האבן זיד אים גוט אײנגעגעבן• ער האט ״אויסנעקיעפט״ םין דעם אפסאל אײניקע בילדער, װאס האין ארויםנערוםז גרויס אנערקענונג דורך קינסם־םבינים. ראטמאן האס זײן ערפינדינג פאסענטירס אין דער קונסט• אפטײלוננ םון װאשינגסאנער פאסענסן־בױרא, און׳ גענוםען זיך םפעציאליזירן אץ צו דערפירן זײן פאטענס ביז צו דער העכםטער שטוסע פוז קונסס. אויף אן אױםשטעלונג, װאם ראטםאן האט נעהאם אין םאריז, װו ער האט געצײנט זײנע .אויפנעקלעפטע בילדער״, האט ער ארויםגערוסן גרוים לויב מצד דער פאריזער קינסם־פרעסע. איצט ױצט ײד דער ײדישער קינםטלער אין זײן באשײדענער סםודיע אין םילאדעלפיע, אין ארבעט װײטער אין דער ריכסונג. הערםאן ראטמאן איז געבוירן אץ רוסלאנד. ער איז געקי• מען נאך דעם גרױסן סארגראם אין קישענעװ. דא אין אפעריקע האט ער שסודירט פעדיצין. האבנדיק א חוש םאר מאלערײ, האט ראממאז אין זײן סרײער צײמ זיך אפנעגעבן םיס פאלען בילדער אלע בלוי ער צײט־םארטרײב. ראטמאן האט אײניקע םץ זײנע צײכניננען אװעגעשיקס אץ דער אקאדעםיע, װו זײ זענען אנער• קענט געװאוץ. ראטמאי האס אװעקגעװארםו זײן שטודױם פץ פעדיצין, אץ איז אנגעקימעז אין דער אקאדעמיע ןן שסײירן קונסס. אסיריאר האט עד פארבראכט איז דער אקאדעמיע, ארבעסנדיק אין דער• זעלבער צײט אלם קריפמאכער. ראטמאן איז נאך אלץ א סילאדעלםיער, צוליב זײן באשײ• דענעם כאי־אקםער שטיפט ער זיך נישט קײן ניו-יארק, װו זײנע מעגלעכקײטן װאלטן געװעו סיל גרעסער. ער איז ןןבער גוט באקאנם אין נױ־יארקער קינםטלערישע קריױן.ן (ייספ) ב• ם מ א ל י א ר צו וײן א קינסטלער דא־־ף מען האבן טאלענט, צו װערן באװוסט אלס קינסטלעי דאיף מען האבן םזל. די ײיישע מאלער אין אםע־יקע געהערן צו יענע קינססלער, װאס חאבן אזשי טאלע:ט, אבער נישט קײו מזל. קײנער אין דער קינסזלעײישע־ װעלט קען זיך נישט אזוי ק״אנן אויף דעם מא:גל אץ פא״לא־יטעס, װי די ײדישע רא״ער. זא־אי א־ו אםע־יקע א היפשעי צאל םײנע אץ טאלענטירטע ײדישז סא״ע־ אבעי װער װײסט פץ זײ? װיפיל ײדז אין אםע• ריקע הזב־ נעהע־ט זײע־ע נעסע•? װיפיל האבן גע־ען זײערע װערק? יעיע־ ד־יטיק״אס־ק יר אקטיא־. ײאס שפ־לט אויף דער ײרישע־ בינע א־ז סע־ פאס לער צײישן די ײדישע מאםן. װי אן ע־שטק״אזיקע־ מא״עי. יעדער רעפארטער פין א ײדישער צײ• טינג א־ז מיי באװוסט, װי דעי סײ־סטער ײדישער מאלעי. די ס־בה א־ז א גא־ץ א־ייסאכע דער ײײשער אקטיאי, פינקז ײי יעי ײרישז־ זש־י־א״יסט, האט א בעסע־ע געלעננהײט צי קיסע־ א־ו ד־־עקט קאנטאקט סיט די ײרישע סאסז. דער ײדי• שע־ טא״ע־ האט נישט א־א נע״עננהײם. זײנע שאפיננען זענען פע־סטנטײל נישט ציגװנניעד סאי די ברײטע מאסן. דערפאר אױ אײף זײו ײרל אי־סנעפאלו צי בלײבי איסבאװוסט. א־י קװן ־א א־יס־זכענען אצעטל פױ דרײ׳סיר צעניליק ײדישע סקי״פ־׳אױ איז מאלער, װאס צײישו דעם סײנעין קיאם פי־ יי א־ע־־קאנער ײײסטםעז פױ זײ אײ םיז זײעיע שאפיננען. צ־־־שן די ײדן זענעי אבער סאראן בלויז יחידים, װאס האבן גע• הע־ס זײע־ע נװמ־ױ װיפ־ל ײמ ־ע־עו ״א־א־ אױ אמע־יקע. ײאס ה׳יבז געהערס װעני ד־שאי דײװידסאי? א־ן אטװייקע, צװישן אמעריקא־ײר. װעיט ע־ פ׳ייעכנט און אנעיקענט א״ס א־י־ער פץ די ערשטקיאסיקע קינסט״ע־. צענ דליקער ארשיזלע־ זענעז װעין זײן טא״ענט גע• דרוקט נעײע־ א־ו פא־שידענע אמװריקאנע־ צײטוננען אױ זשיר• נאלו. זײנע סקו״פטארישע א־בעטי האבן באװ־נדערט די נרעסטע קינסט׳מבינים. ער איז א ײד, אבער ײיפיל ײדן אין אמעריקע האין זיך זא״אינטערעסירט צי זעז זײנװ װערק, װאס מעז קען געפ־נעז א־יף יע־ע־ ניעסע־ער קינסט־אייסשטעלינג, אין אין פאר• שידענע קינסט־םיזעאיסס? דאס זע״בע א־ז אויך םיט איעיכע ײדישע קינסשלעי װי אב־הט מאנעײיטש, םאקס װעבעי־, לוא־ס לאיאװיק, ױאל לעװיט, סעם אסז־אײס־י, אד׳־ן נידעלסאו. טאדיעם גע״ער אץ א היפשע צאל אנדעיע. זײ ארבעטז. זײ שאזו, יײעיע בילדער אין םקילפטארו װע־ן אייסגעשטע״ס אײוי פאישידענע אויםשטעלונגען, אבער װיפיל אין אםעייקע האבן געהעיט װעגי זײ? אין איטאליעו געסינט זיך איצט דער נױ-יארקער ײדישער קינסטלער, עליאס גיאסטאז. זײן סא״ענם איז דאיט אנערקװנט געװאדן ביז צי איא שטיפע, אז דער א־טא״ענישעד קענינ און א־יד םיםאליני האבן אים אײנגע״אדן, ער זאל םאלו סץ זײ פאר• טרעטן. װעי סױ די ײדן אין נױ׳יארק האט םארשסאנען אזױ אפ• צישאצו גראסמאנעו? עס ײוינעו א־ן ניױיאיק, אויסעי די אויבנדעדמאנטע ײדי• שע קינםטלער. א־יד אצאל ײננעיע, אבװר שוין אנערקענטע םא• לער אץ םקילפטאוץ. זײ זענען אנערקענט נעװאין, אבער דורך װעסעז? דירך דער עננלישער פ״עסע. װיםיל םון די ײדישע צײ• טונגעו האבן גע־אנט א גיט װא־ט םאר א׳יעלכע ײדישע קינםטלער װױ בעי בען, װאלקאװיטש, ב קאסטאן, םיני הארקאװי, סאיער, אײ־ענבעינ. טאפעל, יעפ־ם שערמאז. צײסלין אץ נאד אזעיכע. אויב עס ןװנעו נעװען ײדישע קינםטלער, װאס די ײדישע פרעסע האט זיר װ״גז זײ אפיעײפי, איז דאס נעװעו אזעלכע, װאס האבן זיך געפאיעט איים דװם ײרישי טעאטער, מאלנדיק דעקאיאציעם פאר רער בינע. דאס זענעי בריך איאנמאי, םעם אסטראײםקי. א. נידװלםאן. זוני מאוד. י. פאשקא אץ יאסל קאטלער. זײ האבן נע• דא־סט גײן אץ ײדישן סעאטער, כדי דורך אים ארױםנעברזיכט װערן פאר דעם ײדישז עוים. אץ א־ן דעם ליגט די טיאנעדיע סון דעם ײרישן קױסטיער איןאםעריקע. װאלםןזײ, דיזעלבע קינסטלער, געװען אין רוסלאנד,