Literarishe bleter · 1927-09-02 · 35 (2.9.1927) · p. Seite 678

35 זא ליטזרןוישע בלעטער 678 זעהס רווילי-צײכענרנגען יעקב מעםטעל / ניו־יארק אין דוד קעסלערס פעריאד, סיט בלוסן סון דעם ײנגערן דײ• אין א סיסטעמאסישער טעאטער־װעלם װאלט ער זיכער קולטי• װירם געװארן ביז צו ראפינירטער פערפעקטקײט. אין זײן סביבה און לויט די אומשפענדן האט ער זיך דערהױבן צו די געצײלטע בעםטע ײדישע ארטיםמן, אין זײן ״טוביה״ װי בײטי■ קע גערשסן אױף פעטע לאנען, זײן מאזע (אין .שמאטעם׳) װי דער שװײגנדיקער ײדישער צער, זײן דוד שאפירא (אין ,שװער צו זײן א ײד״) אזוי טרויעריק און שכלריק װי דער ײדישער װיץ. מארים שװארץ איז בכלל דער ײ ד י ש ע ר טיפנשפילער ײדישער קרעכץ און ײרישע נגינה איז זײן פלינקםטער כלי זין: אויף װיפל זיין טעליע (אין ״װעלף׳*) איז קוים אײנגעקילטע סטאטיסטיק. ^איז נאר א דאנק זײן מער גראד־ליניקן זשעיט. אבער דורך זײן סעליעס לײדנשאפט פאר גערעכסיקײט װיברירס שוין דער ײדישער קרעכץ. א הויך פון רײנערער דראמאסיק נעמט זיך װעבן אין זײן ,שבתי צבי״. מםתמא װעט ער נאך די געװיםע צארטקײם דערגרײכן, פונקט װי ער הןןט דער• גרײכט די אפגעטאקטע פרימיטיװקײס אין זײן גוי בײ די ,לאנדסלײט׳. דער אקטיארישער חוש האט געפירם שװארצן בו רעזשי, איז דא דער נםױן א גרעםערער.• װאם מער שאפעריש די קונסטז אלץ ברײטערער איז די עטישע און עסטעטישע פאדערונג. אי םאריס שװארץ זיך אלײן שולדיק א חוב: צו װאנדערן אין די גערטנער פון די אורסארפלאנצער — די נישט ײדיש רעדנדיקע בינע־קינסטלער-װעט זײן זריעה זיכער טראגן שענערע פרות. אלם ארגאניזאטאר און גרינדער האט ער גענוג ריזיקירט—נישט אזוי אײנםאך איז די קינםטלערישע ריזיקע. ציליע אדלער די פלינקײט םון א לילית מיט דער אדלער-נאז םונם ״נשר• הגדול׳ און אויגן פון א גלאנצנדיקן ערד-קוילעכל. םארװןןלקע• נען זיך אט די אויגן און לײטערן זיך אוים, פארשעמען זיך װי א נעפלדיקער פרימארגן און בליגן צוםאל םיט שטורם און גיפט. איז זי קאפריזנע װי דער װעטער און שטײגט פון לירי• שער מעלאדראמעביז זיו פארקלערטער לירישקײט, פון שטיפע• רײ ביז צעלאזענער פרײד, פון שארזש ביז רײנעם הומאר. דעמאלט װערן אירע פולע ליפן נאױו, לאשטשניק, זינגעדיק. איר מײטע (אין,פוםטע קרעטשמעי) איז פונקט אזוי אײנגע• שפארט און נאכגיביק װי ל־ידנשאפסלעך און גרויזאם. לןןקם איר פינקלדיקער בליק אין דער שאטנדיקײט םון דער פוםטער קרעטשמע און אירע ליפן שיקן פײלן פון םאדיםטישער פײן. איר צינע (אין ,די גריגע םעלדערי) איז דער װןןרצל פון שװארץ־ערד און די פול־פארב םון דער קןרן-בלום. װײנט איר הארץ פון קינדערשן נישס־באנעמען און עם אײדלט זיך פון איר ארויס די שפעסערדיקע רביצן. א רײכקײט פון שארזש און םאלקם־הומאר זײעט זי אוים אין פינםקיס ״אוצר״. אט די אוםבאהאלםענע ״גראציע״ (אזוי כאראקסעריסטיש פאר איר פאלקסטימלעכקײט) איז דאס דןןסי■ נירנדיקע אין איר טיפן־שילדערונג. טאלענט און פאלקסטימלעכקײט — צװײ םרישע שםרןםען, י װעלכע פארטראגן זי אבער אפט אין דער מוטנעקײט פון דער טריװיאלער מעלאדראמע. בינע איראמאװיטש דער זילבערנער חפץ, װאס איז אונז געבליבן פון אונזע־ רע טעאטער־טאטעם און זײדעס — דאס אטלעסענע יום־טוב־ קי׳ײד, װאס איז טײער נאך דעם דור סון אוראײניקלעך. זי איז די ײדישע מאמע. װאס טראגט דעם צער־בנים, די ײדישע באבע. אי־ בער װעמענם תחינות עס שװעבט די שכינה. מאמע און געטרײער לעבנס• באגלײםער פון טוביהן (אין ״טיביה דער מילכיקערי) זיצט זי שבעה אויף א דאפלטן בראך: אויף דעם פארשניסן װערן פון איר אײגן פלײש און בלוס און אויף גלות װײנט די עלנטקײטי יעקנ סעסטזי השכינה. אין איר מאמען אין ״שמאטעס״ פון דער אמעריקאנער ײדישער מיטער און עס װײטיקט דער צער פון באלעבאטישן ,װאס ייעלן סענטשן זאגן׳. דער שטעי־ דיקער שמײכל איבער איר קלוג פנים באשלײערט אפט אירע ״ײדענעס׳ מיט דעם אויסגעלײטערטן ״גם זו לטובה״. ש־יעבן אירע װײםע טײבעלעך (אין .דבוק״) װי די נשמהלעך פון די אוראײניקלעך, װעלכע זי פארשלעפערט מיט גליקלעכע מעשהלעך. באהויכט^זי?ימיס חן איר מארע און די ״,לאנדםלײט׳, פונקט װי זי װעבס אין קבצנישן גינגץלד איר מזל־פויגעלע אין לײ־ װיקס .בעטלער*. די מאמע פון פשרה אױ איר טיפ. און דארף זי זיך פארעקשענען. קאכט זי מיט דער קראפט פון גוטסקײט (איר בלינדע באבע אין ״יזכור׳). א פרעמדע מחותנתטע איז זי נאר אין נישט־ײדישן רע־ פערסיאר. י עפעס׳איז איר דאס צאצקעד־קע פארטוך פרעמד. דער גויישער אקצענט פענטעט איר צונג. אבער די צעװײטיקטע מאמע שפילט בײ איר אויף אלע ססרונעס—מעג זי זײן אפילו א גענעראלשטשעכע (״די זיבן געהאנגענע׳). און אירע באבעם— זײ שסײען נישט אפ אסילו אין דער מאדערנסטער ראם: א־ר טענצל ״לא תחמוד׳ איז א סטיליזירטער כשר־טאנץ. םארים שװארץ אויםגעצײכנטער אקטיארישער מאטעריאל, מיט די װארצלען •) 6ין *װײסן ניך סי ס זסורנןי ״יידיס סעןשער׳, װןס *י1 דערסינען *ין ק5זנ*קין-ס*רס*נ.