Literarishe bleter · 1927-09-02 · 35 (2.9.1927) · p. Seite 676

35 ז\, ל־סןרוריןיו נלןסז ר *>76 טראגט ארײן דעם קולטור־פרינציפ אין דער .עבודה״, םון פלאנמעםיקער באארבעטונג, בנוגע צו דער אנטװיקלונג םון אונזער קערפעד־לעבן. זיװאמען אבער מיט דער באװעגונג פאר פיזישער םענטש־קולטור, מוז זיך אנהײבן אנטװיקלען נשמה• קולםור, אדער פסיכישע מענטש־קולטור. און די מענטשלעכע נאטור־װיסנשאפט אדער מענטש־װיסנשאפט, װאט דערקלערט די אײגענגעזעצלעכקײט פון דער נשמה־נאטור, ברענגט ארײן גלײכבײטיק דעם פרינביפ פון נשמה־קולטור, די נויטיקײט און מעגלעכקײט פון פסיכישער ״עבודה-. דערהערנדיק די שירה פון די אײגענע נשמה־װעלטן, דערקענענדיק זײ ןןביעקטיװ, װעט דער מענטש אין פלאנמעסיקער ארבעט םון נשמה־קולסור אלץ מער קענען באנעמען און געניםן זײן אײגענע קולטור, זײן אײגענע אומענדלעכע נשמה־אוברות, װעט אויף א ממשותדיק־ פראדוקטיװן אופן געפינען און קולטיװירן דעם שעפעריש־עק• סטאטישן אור־באדן פון נשמה־לעבן. אין די פריערדיקע גײטן האט די רעליגיעזע קולםור,— ספעציעל די מיםטישע—געזוכט און אנטװיקלט די אינטימע נשמה־ טיפענישן און האס אויף איר דעליגיעזן שטײגעד די דןןזיקע טיםענישן געמאכט פרוכטבאר פאר דעם מענטשנם רעליגיעזן לעבן. אין דער נײער צײט האט עס איבערגענומען די קונםט, װעלכע איז אין דעם הײנטיקן קולטור־לעבן די אײנגיקע, װןס פארנעמט זיך מיט דעם אינטימען נשמה־לעבן, זוכט אהין ארײנבודרינגען, עם בו ״זען״ און באאבאכטן און אין אביעק־ טױו בלײבנדיקע פארמען בו פארקערפערן. די קונםט איז דער• װײל די אײנגיקע, װאס האט אנערקענט די אײגנגעזעצלעכקײט סון דער אומענדלעכער נשמה־נאסור און הןט דורך גיגאנטישע אנשטרענגונגען (קינסטלערישע ,עבודה׳ אדער קינםסלערישער קולטור־פרינביי) געזוכט די נשמה־װעלטן קינםםלעריש בו בא־ נעםען און בו באהערשן. אין דעם װירקלעכן לעבן אבער איז דאס אינטימע לעבן אנארכיש פארנאכלעסיקט געװארן. אן װעלכער ס׳איז װיםנשאפטלעכער נשמה־קולטור שטײם דער ״נערװעזער יארהונדערט״ אומבאהאלפן פאר טראגישע פלאנ־ טערם פון אינטימען לעבן, ראנגלט זיך שװער מיט נערװעזער פארקריפלונג און מעגלעכע נשמה־קאטאסטראםעס. און בא־ הערשנדיק אלץ מער די ארומיקע נאטור, האט דער מענטש אלץ װײניקער שליטה אויף זיך אלײן. װי די נאטור־װיסנשאפט בנוגע בו דער אדומיקער נאטור, םאכט די מענסש־װיםנשאםט דעם ארגאניש־נויטיקן און דורכאױם לעבנס־װיכסיקן װײסערן טריט בו װיםנשאפטלעכער נשמה־קולסור, װאם ז>)ל אויף דעם גרויםן קולטור־שטײגער דורך פלאנמעסיקע אנשסרענגונגען אונז פירן בום ״אינערלעכן קװאל פון אונזער קומער און סרײד״. די מענטש־װיסנשאפט גיט לחלוטין נישט קײן םארטיקע רעבעפטן פון ״װעלט־אויסלײזונג״ און ברענגט, סארקערט, די געדולד און באשײדנהײט פון אמתער װיסנשאפט, דעם קולטור• פרינביפ פון ״עבודה״, פון פלאנמעסיקער אנשטרענגונג, װאס הײבט אן מיט מםירות־נפשדיקן מוט פון אנהײב. דערנענטערט זיך שריט נאך שריט בום גרויםן ביל און װערט דורך שטרויכ• לונגען בלויז פעסטער און רײפער. װאס װײטער די מענסש־װיסנשאפט באװײזם ארײנבודרינ• גען אין דעם אינערלעכן נשמה־לעבן. אלץ מער אנטװיקלט זי אירע מעטאדן פון מענטש־םעראפיע, װאס גיט דעם מענטשן די מעגלעכקײט נישט נאר זיך בו באפרײען סון נערװעז־פרי• מיטױוער נשמה־זינקעניש, נ$ר אויך שעםעריש־אינטים זיך אויפ• בוהײבן. םון די אלע באשריבענע הײל־מעטןןדן װעלן מיר זיך י ד$ נאכאמןןל ןפשטעלן ספעביעל אויף דער אלגעמײנער מע.' טןןדע סון חײלנדיקער זעלבסט־עקספעדיביע, ד. ה. א םעסןןדיש׳ אין דעד נירער, ,פון װאנען ער קאן זיך אבער בײ גינםטיקע תנאים אינטים־שעסעריש אויפהײבן. יעדער מענטש איז אומבא־ גרענעבט אין זײן פאלן אץ אומענדלעך אין זײן אױפשװונג. דער לעבטער קאן זײן דער ערשטער. װאס מער די מענטש־ װיםנשאפט דערקעיט אביעקטױו די געזעבן סון נשםה־טיפענישן, אלץ מער גיט זי די מענלעכקײט מעטאדיש אנבוװענדן און אױסבוניבן די דאזיקע געזעצן און אװי ארום באהערשן די נשמה־ טיפענישן. דא קומען מ־ר צו א בװײטן גרונט־פרינביפ פון דער מאדערנער װיסנשאפט, צו דעם ״קולטורי־פרינציפ, װאס באגרינ• דעט און באגרענעצט גלײכבײםיק די אויטאנאמיע פון דער נאטור. קילטור אין איר עבמריקע בארײטונג הײםט םיסטעמאטי• שע באארבעטונג אדער פלאנמעס־קע אײנװירקונג אויף דער נאטור, כרי אויסבוניצן אירע פחות. א־ן דער הינזיכט איז נא־ טור־װיסנשאפטלעכע פארשונג די גרעםטע ע־אכעמאכנדיקע קולטור־אנשטרענגונג. טאקע דורך א־ר שםרענגער אביעקטי־וישקײט װײזט ארױם די דאזיקע פארשונג װײטגײענדיקע איניביאטיװ און העכםט פלאנמעסיקע שטרעבונג: דער נאטור־װיםנשאםטלע־ כער פארשער נעמלעך באאבאכטעס לויט פלאן און ריכטונג, זוכט און שאפט די באדינגונגען, בײ װעלכע די נאטור לאזס זיך זען. הויפטזעכלעך אבער װיל ער דאס געזעענע באנעמען און באגרײםן. די אויטאנאםיע, די אײגנגעזעבלעכקײט פון דער נא־ טור װאלס געװען א פוסט װארט, װען די אקטיװ פלאנמעסיקע פארשונג װאלט נישט געקענס ״מאכך די אינערלעכע נאטור־ געזעבן באגרײפלעך אדער בוגענגלעך פאר דער מענטשלעכער השגה. פון דער אנדער זײט װאלט װעלט־קולטור, (ד. ה. די אקטיװע שטרעבונגען בו באהערשן די ארומיקע נאטור) געװען א פוםטע אוטאפיע, װען מיר װאלטן נישט אנערקענען און דער־ קענען די א־יגענע געזעבן פון דער נאסור. דאס פארבארגענע, אומבאקאנטע, רעטזעלהאסטע שרעקט אין באומרויקט. דאס דער־ קענען ברענגט אריענטירונג און זיכערערע שטעלונג בו דער נאטור. דערקענען די נאטוד־געזעבן הײסט זײ תוםס זײן, בא־ גרײפלעך מאכן. דאס איז דער ערשטער און װיכטיקסטער עטאפ אין דעד באהערשונג סון די דערקענטע נאטור־געזעצן, װעלכע מ־קען נאכדעס אין פארשײדענע ריכסונגען אנװענדן און אוים־ נוצן. באזןבאכסונג און עקספערימענט באדײטן גלײכצײטיק די אײגן־געזעבלעכקײס םון דער נאטור, װי אויך די װיסנ־ שאפטלעכע קולטור־שטרעבונג די נאטור־געזעבן צו דערקענען און באהערשן. דער װיסנשאפטלעכער קולטור־פרינציפ איז דער פרינציפ פון ״עבודה״, פון פלאנמעםיקער אנשטרענגונג, װאס לאזט טריט נאך סריס דערקענען און באהערשן די נאטור. װיסנשאפטלע־ כע קולטור־ארבעט האט איר אײגענע נאטור. װאקםט און אנט־ װיקלט זיך לויט אירע אײגענע געזעבן. באאבאכטן און עקםפע־ רימענטירן הײסט פלאנמעסיק זוכן און פראבירן — אן אומער־ מידלעכע אנשטרענגונג, װאס װעדט דורך שטרױכלונגען אויס־ געגליכענער, פעסטער און רײנער. דער ארגאניזירנדיקער מענטש־ לעכער גײסט װײזט ארוים באזונדער אין דער װיסנשאסטלע־ כער קולטור דעם מוס און דראנג דורך גיגאנטישע אנשטרענ־ גונגען פאמעלעך ארײנבודרינגען און דער נאטור און זי באהערשן. איז שוין װײטער דאס זעלבע. אין משך פון פיל, פיל דורות פארשטײט דער מענטש דעם ענין פון ״עבודה״ בנוגע בו דער ארומיקער װעלט־נאטור, אבער נישט בנוגע בו דער אײגענער םענטש־נאטור. בײ דער גיגאנטישער אנשטרענגונג בו באהערשן די ארומיקע נאטור, הזןט דער מענטש פאסיװ םאר־ נאכלעסיקט זײן אײגענע מענטש-נאטור. ערשט אין דער נײסטער *ײט האט אויםגעװאכט א באװעגונג סאר םיזישער קולסור, װןןס