Literarishe bleter · 1927-08-26 · 34 (26.8.1927) · p. Seite 654

זא לירערזגרישע בלעטער 654 3 אין יעדן מענטשן בײ באשטימטע תנאים און מאמענםן. װי די מענטש-װיםנשאסט, פיקסירט אויך די קונםט און שילדערם אט די באשטימטע זעלטענע תנאים און מאמענטן, װען די אינער• לעכע נשמה־אפגרונטן אנטפלעקן זיך רעאל-קןןנקרעט אין דער אינערלכער דערםארונג. און דעךפאר האט טאקע די קונםט תמיד געקענט אביעקטיװ אויםדעקן די אומענדלעך־רײכע אינער• לעכע װעלטן פון .ארעמע מענטשן*, סון ״דערנידעריקטע און דערשלאגענע״. םון אט די כלומרשט קלײנינקע גרויע םענטשן. אט, למשל, אין ״טוביה דעם מילכיקן״, אין >ןט דעם כלוםרשט• געװײנלעכן מענטשן, דעקט אונז אויף שלוםיעליכם רעאלע עקסטאסיש־סראגישע אינערלעכע װעלטן, װאם בילדן אן אומ• שטערבלעכע עפאפײע פון א מענםשנם נשמה־לעבן. $דער װי גאגאל װײזט אונז אין ,שינעל״ די דערשיטערנדיקע אינטים• פארצװײגטע באפלענישן פון אט דעם כלימרשט גאר־קלײנינקן אקאקי אקאקיעװיטשן. דער קינסטלעריש גרויםער ,זעער׳ סון אינערלעכן לעבן, קנוט האמסון, דריקט עס אויס אין .פאן״ פשוט אוןןיזעלבסטפארשטענדלעך: .ם־קען רעגענען און שטורמען—דערצו קומט עם נישס. אפט קומט אין א רעגן־טאג אויםן מענטשן א קלײנע םרײד און מאכם. אז דער מענטש גײט מיט זײן גליק שטיל >זן דער זײט. מ׳שטעלט זיך דאמאלס ערגעץ װו און מ׳בליקט אזוי זיך, אהין־אהער און מ׳לאכט זיך שטילערהײט און מ׳קוקט זיך אום. װעגן װאם קלערם סעןז אקלארע שו׳ב אויף א םענםטער. א זונען-שט־אל אייף דער שויב, א בליק אויף א קלײנעם װא• םערל און אפשר אויף א בלויען שפאלט אין היםל. מער ברויכט עם נישט צו זײן. צו אנדערע צײטן קענען אפילו אומגע• װײנלעכע איבערלעבענישן נישט ארויסרײסן א םענטשן םון א גלײכגילטיקער ארעמלעכער שטימונג. אין רעכםן מיטן א באל קען מען זיצן רויק—גלײכגילטיק און אומעמםינדלעך. דען אונזערע אײגענע אינערלעכקײט איז דער קװאל פון קומער און םרײ ד׳... אמתע מענטש־װיםנשאםט, װי אמתע קונסט, שטרעבט צו ,זעען״, יעדע אויף איר שטײגער,—אט דעם אינערלעכן נשמה־ קװאל פון קומער און פרײד — אונזערע, לחלוטין אונזערע, סםעריש־אינערלעכע װעלטן. אבער אויך אין טאג־טעגלעכן לעבן האט בײ יעדן מענטשן צו אלע צײטן דאס נןרמאל־באװוסטזײן געװוםם זײן באשײדענעם פלאץ אין דער אומענדלעכער נשמה-װירקלעכקײט, האט זיך אזוי אדער אנדערש צו איר צוגעפאםס אין זיך אלע מאל מ-ט געװאלד געבויגן אנטקעגן איר טראגישער מאכס. נביאים און קינםטלער װערן זײער אםט ,םארכאפט׳ םין זײער פםיכײאישער באגײסטערונג. האבן דאס געםיל סון א םין .אינ־ םפיראציע״ און קענען נישט בײם בעססן נארמאל־באװוסטזײן אנטרינען םון זײער אינערלעך־סארבארגענעם שיקזאל. העלדישע נאטירן. שטורמישע לײדנשאםטם־מענטשן קענען זיך בײ דעם בעסטן װילן נישט אלע מאל צוימען, זײ ראנגלען זיך אויף טײט און אויף לעבן. אבער אויך דער געװײנלעכםכער מענטש קען .םארכאפט״ װערן .פלוצים״ םון אן אינטימער ליבע, װ>ןס ברעכט זײן װילן אין באטויבט זײן םארשטאנד. אין צײסן םון רעװאלוציע און רעליגיעזן אויפשװונג װערן ברײטע מענסשן• מאסן םארפלײצט םון א םטיכײאישער באגײםטערונג און טרןןגן זיך װי ןןדלערס אויף װײטע םרןןנםן. װי די םםעריש־אינטיםע. אזוי אויך די ספעריש-פרימיטיװע נשםה־םשיכיע. אלקאהןןליקער, אזארט־שפילער, לײדנשאסטם״םארברעכער, נעװראטיקער םון, אלערלײ קאטעגןןריעם—װערן קעגן זײער נןןרמאל-באװוססזײן געשלײדערט םון צװאנג־לײדנשאסטן אין דראנג־איסיילסן. (ח.ז*ך קוםס) בײ העלכע די נשמה־נאטור לאזט זיך זען אין איר אײגענעם אינערלעכן װעזן. אין דער הינזיכט פירן מיר װײטער די ליניע סון נאטור־װיםנשאפט, זוכנדיק װיםנשאפטלעך צו פארװירקלעכן די אויטאנאמיע פון דער נשמה־נאטור, װעלכע זאל קומען צום אויסדרוק אין איר אײגענער פילגעשטאלטיקײט. מיר האבן דא. הײםט דאס. םענסשלעכע נאסור־װיסנשאפס, אדער קורץ, מענטש־װיסנשאפט. בײ דער גאנצער פארשײדנקײט צװישן װעלט־נאטור און נשמה־נאםור, מוז און קאן אבער די װיסנשאםט בײ בײדן גלײך אנערקענען און דערקענען די אוי• טאנאמיע פון זײער ,אײגענעם״ אינערלעכן לעבן. מיר װעלן װײטער רעדן װעגן דינאטירלעכע גרענעצן פון אט דער אויטאנאמיע אין פארשײדענע װ י ס נ ש א פ ס ן. דערװײל זוילן מיר אונטערשטרײכן צװײ קאנקרעט־װיכטיקע הויפט־מאםענסן. װאס זענען ענג צװישן זיך פארבונדן און װאס בילדן דעם תוך פון אלגעמײנער און מענטש• לעכער נאטור־װיםנשאפט. ערשסנס, דער נאטור־פארשער בלײבט נישט שטײן אויף דעם אויבערפלאך פון די נאטור־דערשײנונגען און זוכט אביעק־ סיװ אויפצודעקן די געװײנלעך פארבארגענע, אבער רעאלע פראצעסן, װאס װירקן אין דעם נאטור־געגנשטאנד גופא און לאזן זיך ,זען׳ ב־י באשטימטע באדינגונגען. אויך די מענטש־ װיםנשאפט בלײבס נישט שטײן אויף דעם אויבערפלאך פון טןןג־טעגלעכן נשמה־לעבן, ד. ה. אויף דעם נארמאל־באװוסטזײן. און זוכט אביעקטיװ ארײנצודרינגען אין די אינערלעכע בחות און פראצעסן, װאם שפילן זיך אפ אין די געװײנלעך פאר־ בארגענע סיפענישן םון נארמאל־באװוסטזײן און װאס א נ ט פ ל ע ק ן זיך אבער דײםלעך אין דער אינערלעכער ערפארונג בײ באשטימשע תנאים און מאשענטן. און. צום אונטערשײד םון פסיכא־אנאליז, װיל די מענטש־װיסנשאפט נישט אײנזײטיק .אויםםײטשן״, נאר פילזײטיק ,זען״. צװײטנס. דורך אט דער טיף־גײענדיקער פןןרשונג קומט װי םון זיך אלײן דער אלגעמײן־ גװאלטיקער פועל ױצא. דער נאטור־פארשער .זעט״, למשל, דורך דלם מיקראסקאפ אין יעדן גרעזל, װאס איז אויפן אויג אזוי נישטיק און אײנפאך. א גרויסע אימענדלעך קאמפליצירטע אינערלעכע סטרוקטור־װעלט: פארשײדענע געװעב־ארטן, און אין יעדער געװעב אומצײליקע קעמערלעך און אין יעדן קעמערל אומצײליקע פרןןצעסן אין בילדונגען. און דער נאטור־פארשער װײסט, אז דער םיקראסקאפ זעט מער, װי דאס אומבאװאפנסע אויג, אבער נאך לחלוטין נישט אלץ פון דעם אינערלעכן בוי אין דעם גרעזל. פון דארט, פון אט דער אינערלעכער סטרוק־ םור־װעלט, קומט דאס גאנצע חיות פון דעם גרעזל און דארט װערט אנטשידן דןןס כלומרשט קלײנע לעבנס־שיקזאל פון דעם גרעזל. אויך די מענטש־װיסנשאםט .זעט׳ אין יעדן מענטשן — אין יעדן! — א גרויסע אימענדלעך פילגעשטאלטיקע אינערלעכע סטרוקטור־װעלט, די שסענדיק באװעגלעכע אוםצײליקע פרימי־ טיװע און שעפעריש אינטימע תהומות םון ספערישן נשמה־ לעבן, װןןם פליםן צוזאמען מיט דעם נארמאל־באװוםטזײן אין דעם אײביקן פסיכישן שטראם אײנע אין די אנדערע און אײנע דורך די אנדערע. םוןדארטקומט די חיונהפון■ דער נשמה, און דארט װערט אנטשידן דער גורל םון דעם םענטשנס נשמה־לעבן. ןןט אויף דעם גרויסן םןןרשונגם־װעג םון טיף־זעעניש באגעננט זיך די מענטש־װיסנשאםט מים דער קונסם, װןןס הןןט צו אלע צײטן אויף איר קינסטלערישן שסײגער .געזען״ דורך דעד נשמה־אויבערםלאך םון יעדן מענםשן די װיברירונג םון אומענדלעכע אינערלעפע תחומות, װןןס אנסילעקן זיך דןןך