Literarishe bleter · 1927-08-19 · 33 (19.8.1927) · p. Seite 637

637 ייט*ר*רי*ע כל?םער 33 זא שסײן׳, םינדעםטװעגן, ״םארשסײט׳ מען דאם. װןןם הײסס ע#עםז .םאקטארןו׳ הקיביר: אויך דער שטירעם איז םארסײסשט בײ אים. םארװאס איז ער אזוי קלוג געװארן ערשט לאחר״המעשה און סארװןם ה$ט ער. אזא ,םארשטײער*. גארנישט םארוים געזען ם ר י ע ר — דאם בלײבט א םוד... אזוי האט ער שוין זײן קולטור, דער א״ראפעישער דורכשניט=אינטעליגענט, און אין דער זעלבער גײט. אינטער זײן נאז במעט. װאקסט כסדר א קולטור אן אנדערע, א קולטיר, װאס איך װןןלט באצײכנט אלם אפאקריפישע. אײראפעם סארחתמעטע קילטיר. די. װןןס איז דער גאס נישט באװוםט אין װערט דורך ביטאסן-סוחרים נישט םארקויסס אויםן ליטעראטוריםארק — זי איז געװען און איז דא. האדע• װעט זיך אין דער שטיל, אין דער םארבארגעניש. אן א זײט. בװישן סײער אין שןןטנם. סיאיז די קולטור, װז$ס איז דורכן מאםן-אינטעליגענט נישט אויםגענומען אין נישט ,סארשטאנען׳ געװארן, װײל — זי האט גלײך םון אנהויב נישט גערעדט בים םארשטאנד אין האט זיך אםילו על־פי־אינטואיביע נישט געלאזט םארטײסשן. און אט די אפאקײסישע. באהאלטענע. נישט־אויסגעפאקטע קילטור אײראפעם איז םארביק אין גרוים. זי איז אײראפעם נישט־אויםגעפאקטער באגאזש. װאס װארט דורות שוין אויף אפנעמער. דאס װערטםולסטע אין טיםסטע םון אירע גײסטיקע װערטן און דערגרײכינגען האט אײראפע דא באהאלטן. װי דעם אור־הנגוז. םאר דעם זשעדנעם אויג םון די װינביקע. אין אלדאס איבעריקע איז — ליטעראטור. קילטור אקראבאטיק. װערסער־םפןןרט און לאנגװײליקער באקם-קאמף םין אײן מליבה מיס דער בװײטער. איבט בו די אלטע ליטעראטור־ריקװיזיטן םין סארמלחםה׳דיקן אײרןןפע. איבט. למשל, הןןט אײרןןפע א מאדע: דאםטןןיעװםקי. ראס קרימינעל־סענסאביאנעלע און דאס פםיכאלאגיםטישע םאר שאםן אים טשעקאװע לעזער םין בװישן דעם אינטעליגענטישן המון. ד**ם גאט-זיכעניש אין אים. די גאנבע. כמעט טעאלא- גישע פראבלעמאטיק װאם שאםט דעם גרונטישטײן — אין איך װןןלט געזאגט — דעם דם־התמבית םון זײנע װערק, בלײבם םרעמד. און דאם הײםט. מיט אנדערע װערטער, אז דאסטןן יעװסגי געהערט נאך אלץ בו די פארשלײערטע א י ק ם ן םון דער װעלט-ליטעראטור. אבער פרעגט דעם אינטעליגענט — װעט ער אײך זאגן, אז ער ״סארשטײט׳ אים. דער עיקר איז דאס ביםל ״סאר־ שטײן״ — אין מען קאן זאגן. אז ער האט דאםטאיעװםקין ״סארשטאנען״. ס׳הײםט: אוי5געטײטשט םאר זיך אויף א בא־ קװעמען אופן. װילן בו באקװעמלעכקײט. מורא םאר קאנסעקװענץ. — אט דאם איז דער פסיכישער אינטערשלאק פון דעם אינטעליגענטישן ראביאנאליזם. מען האט מורא פאר אלץ. װאםי קאן מאכן אנען דאס נישט-געאנטע אין אנכאפן סאר די האר װי א שטורעם. אגב: מכח שטורעם. אסילו דער שטורעם הגדול, װאס איז פאררעגיםטרירט געװארן אלם װעלט מלחמה, איז אים שוין איבט. ברוך־השם, אויך גרײלעך קלאר און װויל-םארשטענדלעך, — אים, דעם אינטעליגענטישן ״פארשטײער״. ער װײס שוין די ״םיבות״, װעט אײך ערקלערן די .געשיכטלעכע נויטװענדיקײט׳ על בד היותר סוב אין װעט אײך אנשיטן פולע אויערן מיט... ״פאקטארן׳. מיט די ״פאקטארן״ איז ער בכלל קנעפל־בקנעפל. װאם די פאקסארן זענען בעבם — איז שװער בו װיםן. נאר ״םאר־ בי-עמי״ - גאד־ידפאדענם לעצטע שאפונג משז־ז שסארקמזון / נױייןןרק פעםןןר״ האראװיץ אין לאטײנער ביד חזקד״ די אקטיארן הןןבן זײער ״םאטער״ (מיס א פתח) אױך נישט איבעריק ליב געהאט. זײן בװײ־װאכנבלאט ,נױ־יןןרקער ײדישע אילוםטרירטע בײטינג׳ י) האט געהאט קיבור-ימים און םון אלע זײנע פלענער האט זיך אויסגעלאזן א בוידעם. מיר טרעסן אים עפטער אין לעמבערג, בוקארעסט. ליןנ״ דאן און דערנאך אין פאריז. מיט די טעאטער טריפעם איז אין אלץ געגאנגען מיט דער פוטער אראפ אין בלית־ברירה האט ער געמיזט וןנקימען צו קבבד״ זײנע אפערעטן הזןט מען אוים■ געפירט אומעטום, װו נןןר םיאיז געשפילס געװארן ײדיש טע־ אטער. ״מענעדזשערס״ אין אקסיארן זענען נתעשר געװארן םין זײנע שאםונגען—אבער דעם ״םאטער״ (װידער מיט א פתח) האט ער געהערט װי אין טראק. הגם געשריען און געװײנט חאט ער גענוג הויך. אין 1903. קימט גאלדםאדען בים בװײטן מאל קײן אמע• ן) נױ״יןרקאר ,אילוססרירסע יײיױ!דסיננ* (807 - 88) 1) דער* סינ?ן אין 17 נימערן. 2) ד?ר קנלי״׳סנ־־כ איז סןרגעקימאן ד?ם 2*טן ד?*?מב?ר אץ גראנד• סעןסער, אין ס זענען א1יסג?*ירס גאװןרן גנקליכאנא *קטן סין ״שילסית*, .ברײנרעלק קןזןק/ .די זװײ קוני לעסלם• און .כי־-נוככא״ נחת סון קינדער איז זײער אן אײדעלע זאך און נישט איסלעכער איז זוכה דאס בו האבן. אברהם גאלדפא־ ד ע ן, ״דער טאטער סון דער ײדישער בינע׳. האט סין זײן קינד—דאס ײדישע טעאטער—קײנמאל קײן נחת נישט געהאט. נאך העס אין 1876, װען ער האט, אין רומעניע, בונויםגע שטעלט זײן טרופע, זענען כהרף עין, װי שװאמען נאך א רעגן אויסגעװאקסן אנדערע טרופעס און גענומען קןןנקורירן מיס אים. אזוי אויך שפעטער: װי נאר ער האט געשטעלט א פוס. זענען געקימען אנדערע און משיג גבול געװען. דחקות און ברות זענען געװען גאלדםאדענס שטענדיקע אורחים. אויף זײנע נסיעות, אין אלערלײ שטעט אין לענדער. זענען זײ מיט אים מיטגעפארן אין ם־האט זיך אים קײנמאל נישט אײנגעגעפן פטור בו װערן סון אט־די בװײ אומגעבעטע ■ נע געסט. בעת גאלדםאדען איז אין 1887 געקומען קײן אמעריקע— װו דזןס טעאטער האט זיך אנטװיקלט מער װי אין װעלכן סיאיז אנדער לאנד — מיט דער האפענונג זײן לאגע בו םאר• בעסערן. איז ער געבװינגען געװען באלד אויסבוקירעװען דעם דישעל און געמוזט בוריקםארן קײן אײראפע. אינם אמעריקא נער ײדישען סעאטער האבען שוין דעמאלט געקיניגט. ״פרא־