Literarishe bleter · 1927-08-19 · 33 (19.8.1927) · p. Seite 635

635 ליסןרזרױן נליסער 33 זא הענגען אם אינגאנגן םון זײן ארגאניזאגיע, םון דעם צינוים־ שטעל זײנעם, סון דעס גרינדלעכן גוגרײטן און קלארן אײם־ טײלן די סראגן, װאס דארםן באהאנדלט װערן. איך האב גע־ םרוװט אין הײנטיקן ארטיקל בלויז אנצוװײזן אויף דער נוצ־ לעכקײט און נויטיקײט םון אזא קאנגרעס. זאלן אנדערע, װאס דאס ײדישע טעאטער איז זײ נאענט און טײער, ארויסזןןגן זײער מײנונג װעגן דעס פראיעקס. זאל די טשערנאױיצער שפראך־קאנפערענץ נישט אינגאנצן םארגעםן װערן. זאל צום צװאנציק־יעריקן ױבילײ אירן םארקו־ מען א ײ ד י ש ע ר ט ע א ס ע ר־ק אנ ג ר ע ס! די דאזיקע װיכטיקע ביז גאר. ארבעט קאן אויף זיך נישט נעמען אן ארטיסטן־ארנאניזאציע, װי שטארק זי זאל נישם זײן. און אםילו דער װעלט־פארבאנד םון ײדישע ארטיסטן־ פארײנען. װאס איז דערװײל אלץ נאך בלויז א פראיעקס. עס םוז גערופן װערן א ײדישער טעאסער־קאנגרעם, װאס אין אים זאלן זיך באטײליקן פארשטײער פון ארסיסטן־ארגאניזאציעס, געזעלשאפטלעכע טעאטער־קאמיטעטן, ליטעראטן־ארגאניזאציעם, צענטראלע קולטור־אינסטיטוציעס, פרעסע. איך װײס! מיט װאס פאר א שװעריקײטן אזא ק^נגרעס איז םארבונדן. איך װײם, אז זײן אויטאריטעס און זײנע אויפטוען ראציאנאידיסטישע ארמררעגן (מכח ראציאנ$ליזם אין אײראפא און בײ אונז). אהון צייטל־־יין ווארשע און צװז$נציק מאל א טאג זן$גם מען אויך ״אינטואיציע״. דא איז שוין ,שולריק״ בערגסאן, װעלכער האט דער ביכער־ אינטעליגענץ דערלאנגט די דאזיקע פילאזאפישע מתנה, און איצט איז עם אװעק איבער אלע קינדער־װיגעלעך און קינדער־ װיקעלעך. *אינטואיציע״ איז שוין אין פלוג מער, װי ״אונסער־ באװוסטזײך, א סך מער, נאר אז מען קוקט זיך צו נענטער — זעט מען, אז אויך זי, די אינטואיציע, הײםט עס, װערט אין דורכשניט באנוצט נאר אלס שענערער .טשעמאדאנטשיק׳ במקום ״אינסטינקם״. א י ב ע ר באװוסטזײן — אזוינס איז געםאלט נאר אין מויל סון א .מיםטיקער*. דער קינסטלער שאםט א ו נ ט ע רבאװוסטזיניק אדער — דעליקאט גערעדט — אינטואיטיװ. דער אדער יענער האט דאס און יענץ געזען און געטון על־פי־אינטערבאװוםסזײן, אדער — דעליקאט גערעדט — על־פי־אינטואיציע... אבער א י ב ע ר ־ באװוסטזײןז אונטער דער שװעל פון באװוסטזײן (אונטער־ באװוםטזײן) — בכבוד גדול• בײ דער ז י י ט םון באװוסטזײן (אינםםינקט, אינסואיציע) — מהיכי־תיתי! נאר װאס, מ׳שטײנס געזאגט, קאן שוין זײן איבערן באװוםטזײןז נײן. דערין קאנען גלויבן נאר — ,םיסטיקער׳. און מיסטיק האט דער דורכשניטס־אינטעליגענט פײנט װי חזיר. אונטער דעם דאזיקן םיל־פנימדיקן און םיל־טײטשיקן װארס װערט בײ אים םארשטאנען נישט נאר גלויבן אין זאכן, װןןם זענען נישט .בפי דער שכל טראגט אויםי, נאר אױך אלץ, װןןס שמעקט סיט עקזאלטאציע צי סתם אסילו מיט אינערלעכער פארטיסונג. דןןם איז טרײף־פסול, א בל יראה, א בל ימצא, װײל — זאגט דער אינטעליגענט — ס׳סארטונקלט דעם באװוסטזײן. און װן$ס באװוסטזײן איז — װײס ער דאך, ער הןט דאס בםירוש ארויסגעלײענט םון ביכלעך. אים הן$ט שוין די פםיכא־ לאגיע גענוי דעמאנםטרירט אלע װעגן פון מענטשלעכן באװוםט• זײן, אלע װעגן ביז אײנעם,—און ער איז... באװוסםזיניק. אלץ. װןןס לײגט זיך נישט אויםן שכל־הישרס פלאטשיקן טעלער, װאס איז נישט שוה־בשוה סיט דער ד׳־אמות־עמפיריק און פאסט זיך נישט ארײן אין דער אריטמעטיק םון .םארנונפט׳; אלץ אין לעבן און קונסט, װאס איז עלול צוצעשטערן די ןןדער יענע הנחות םון יענער באקװעמער שכלדיקײט, װו דער אינ• טעליגענט קומט זיך אזוי שס־ארק און נאענט צענײף מימן 1 אײראפעאיעיער ר*צי$נאליזם די מאםע םון דער דורכשניט־אינטעליגענץ אין אײראפע איז—אױף װיםיל זי האט צו טון מיט אזא אײדעלער מאטעריע, װי װעלט־אנשויונג — פאזיטיװיסטיש. דער ,אסיציעלער״ אינטע־ ליגענט איז קודם־כל ראציאנאליסט און שכל־גלויביקער. די װינם מיל פון דער דורכשניטלעכער, צום טאג־ טעגלעכן געברויך צוגעפאסטער, דעמאקראטיױרטער און פאפו־ לאריזירטער קולטור שטײט אויף די הינלען פון דערפארונג, און װערט באװעגט נאר דורך... םאקסן. דער פאקט. בונקט װי דאס נאטור־געזעץ, װערט אוים־ געםאםט װי א מין אבסאלוט. מען מאכט זיך גערן פארגעסן. אז זײן מאיעסטעם דער פאקט איז א טויט שטיקל לײװנט און איז אינגאנצן אפהענגיק פון דער באלײכטונג, װאס װערט אים געגעבן דורך דעם םענטשס גײסטיקן רעםלעקטאר. די רעקװיזיט ־ קאמער פון דער מאדערנער דורכשניטם־ קולטור איז פול מיט אומצאליקע גולמלעך אין געשטאלט פון צװײפלהאפטע אבסאלוטן. אפילו אײנשטײנס רעלאטיװיטעטס־טעאריע איז םארװאנדלט געװןןרן אק א מין גולמדיקן פעטישל — אין (אד איר^ניע פון גורל) א שפאגל ־ נײעם אבםאלוט צום טאג ־ טעגלעכן געברויך. א שסײגער: ,מיר, מענטשן פון אײנשטײנס דור, װײםן ד$ך, װי אלץ איז רעלאטיװ״. און װער װאלט דאס געגלויבט, אז ןןט די רעלאטיװיטעטם ־ ערקלערונג װערט ־גראד געזאגט זײער קאםעגןןריש און — אבםאלוט... אזוי־ארום איז אויםן ןןרט םון א צענטראלן גלױבנם־ אבסאלוט, םאראן בײם אײראפעישן םתם־אינטעליגענט א רײ אבםאלוטן פון אומגלויבן. און דן$ס אײנציקע, װןס פארבינדט די אלע, אפט סתירהדיקע, םארםולעס, איז — דער גלויבן אין דעם, אז מען ט ן) ר נ י ש ט גלױבן, מיט אנדערע װערםער: דער גלויבן אין דעם, אז עס איז בכלל נישטא אזוינס, װןזם זאל זײן א י ב ע ר ן פארשםאנד, עם איז נןןר דןן אזוינס, װאס איז א ו נ ט ע ר אים. ▼ * צװאנציק מאל א טאג זאגם מען דעריבער: ,אונטער• באװוםטזײן״. דאס .אונטערבאװוסטזײן״ איז אן אײביק כפרה• הינדל. ,זה האונטערבאװוססזײן ילך למיתה — והשכל — און דער שכל—יכנם לחײם טובים ולשלום—זאל לעבן און געזונט דין״...